Người xưa từng nói: học chữ có thể chậm, học nghề có thể từ từ, học làm giàu không thể vội nhưng học làm người thì không được muộn. Và trong mọi bài học làm người, “biết điều” luôn đứng đầu.
1. Biết điều là gốc rễ để đứng vững giữa đời
Biết điều không phải khôn lỏi, càng không phải nịnh nọt. Đó là khả năng hiểu vị trí của mình, hiểu hoàn cảnh chung và biết cư xử sao cho vừa phải. Người biết điều không cần nói nhiều, chỉ cần đúng lúc, đúng chỗ.
Trong xã hội xưa, nơi làng xóm gắn chặt, người biết điều dễ được tin, được nhờ, được giữ lại trong những mối quan hệ bền lâu. Không cần giàu hay giỏi, chỉ cần biết điều đã đủ để không bị gạt ra bên lề.
Ngày nay, môi trường thay đổi nhưng nguyên tắc không đổi. Một người có thể chưa xuất sắc, nhưng nếu biết điều, họ hiếm khi rơi vào thế bị cô lập hay tự làm khó mình. Biết điều giúp con người đứng vững trước sóng gió nhỏ, trước khi đủ bản lĩnh đi xa hơn.
2. Biết điều giúp tránh họa, giữ phúc lâu dài
Người xưa coi “biết điều” như một hàng rào vô hình bảo vệ bản thân. Nhiều va chạm, mâu thuẫn, rắc rối trong đời không đến từ thiếu năng lực, mà từ thiếu sự chừng mực.
Biết điều là biết khi nào nên nói, khi nào nên im lặng; khi nào nên tiến, khi nào nên lùi. Không phải lúc nào đúng cũng cần nói hết, không phải điều gì cũng phải hơn thua đến cùng.
Chính sự tiết chế ấy giúp người biết điều tránh được những tổn thất không đáng có. Họ ít tạo thù, ít chuốc oán, và nhờ vậy giữ được phúc khí lâu dài. Người xưa tin rằng, phúc không chỉ do trời ban mà còn do cách sống mỗi ngày tích lại.
3. Biết điều mở đường cho học giỏi và làm giỏi
Người chưa biết điều, dù học cao đến đâu cũng dễ vấp. Ngược lại, người biết điều thường học nhanh hơn, làm việc thuận hơn vì họ hiểu quy luật ngầm của con người và tập thể.
Biết điều giúp con người biết lắng nghe trước khi phản biện, biết quan sát trước khi hành động. Nhờ đó, họ tránh được những sai lầm cơ bản mà sách vở không dạy.
Người xưa dạy con cháu rằng: học chữ là việc cả đời, nhưng học biết điều phải xong từ sớm. Khi nền tảng cư xử đã vững, kiến thức và kỹ năng chỉ là phần được bồi đắp thêm. Không có biết điều, tài giỏi cũng khó phát huy trọn vẹn.
4. Biết điều là thước đo nhân cách, không phải địa vị
Trong quan niệm truyền thống, biết điều không phụ thuộc tuổi tác, tiền bạc hay chức danh. Một người ở vị trí thấp vẫn có thể rất biết điều; người ở vị trí cao mà thiếu điều, sớm muộn cũng mất uy.
Biết điều thể hiện ở những chi tiết nhỏ: cách nhận phần mình, cách tôn trọng công sức chung, cách giữ giới hạn với người khác. Những điều này không cần phô trương nhưng ai cũng cảm nhận được.
Chính vì vậy, người xưa thường nhìn cách cư xử trước khi nhìn thành tựu. Bởi thành tựu có thể mất, địa vị có thể thay đổi, nhưng nhân cách thể hiện qua sự biết điều thì theo con người suốt đời.
