Một căn nhà có thể không có tiếng kêu cứu, không có những vết bầm nhưng vẫn đầy bạo lực. Đó có thể là lời chì chiết, sự kiểm soát tiền bạc, những lần đe dọa hay cấm đoán tưởng như rất đỗi quen thuộc. Bạo lực gia đình đôi khi nằm ẩn sâu trong chính những điều người ta vẫn gọi là “chuyện trong nhà”.
Bạo lực gia đình không chỉ là đánh đập
Khi nhắc đến bạo lực gia đình, nhiều người vẫn nghĩ ngay đến đánh đập, hành hung hoặc những thương tích có thể nhìn thấy bằng mắt. Cách hiểu này vô tình khiến những hành vi gây tổn thương về tinh thần, kinh tế hay tình dục bị xem nhẹ, dù chúng cũng có thể khiến nạn nhân sống trong sợ hãi và lệ thuộc trong thời gian dài.
Theo khoản 1, Điều 2 Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022, bạo lực gia đình là hành vi cố ý của thành viên gia đình gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, tình dục, kinh tế đối với thành viên khác. Một hành vi không để lại thương tích vẫn thuộc phạm vi bạo lực nếu gây tổn hại hoặc có nguy cơ gây tổn hại cho người khác.
Luật sư Vũ Gia Kiên, Đoàn Luật sư thành phố Đồng Nai, cho rằng nhận thức về bạo lực cần được mở rộng hơn những hành vi đánh đập. Theo phân tích của ông, các hành vi như lăng mạ, chì chiết kéo dài, kiểm soát tài sản và thu nhập, ngăn cản người thân giao tiếp với bạn bè, gây áp lực tâm lý đều là những biểu hiện cần được lưu ý.
Vì vậy, khi nhận diện bạo lực gia đình, không nên chỉ đặt câu hỏi “có bị đánh hay không”. Xã hội cần nhìn rộng hơn vào việc một người có đang bị kiểm soát, đe dọa hoặc tổn hại về thể chất, tinh thần, kinh tế hay tình dục hay không.
Bạo lực gia đình có thể tồn tại dưới dạng tổn thương tinh thần, kinh tế và tình dục.
Những dấu hiệu bạo lực tinh thần trong gia đình dễ bị bỏ qua
Những lời lăng mạ, chì chiết và hạ thấp giá trị là biểu hiện phổ biến nhưng dễ bị xem nhẹ. Nếu một người liên tục bị gọi là “vô dụng”, bị xúc phạm hoặc phải dè chừng trước mỗi cuộc trò chuyện, đó không còn đơn thuần là một lần nóng giận.
Kiểm soát tiền bạc cũng là dấu hiệu bạo lực gia đình cần lưu ý. Giữ toàn bộ thu nhập, quyết định mọi khoản chi, hạn chế người kia sử dụng tiền hoặc tạo sự phụ thuộc về kinh tế có thể trở thành công cụ kiểm soát nếu hành động mang tính ép buộc.
Cô lập người thân khỏi các mối quan hệ cũng là một biểu hiện đáng chú ý. Cấm gặp bạn bè, ngăn tiếp xúc với cha mẹ, kiểm soát việc đi đâu, gặp ai hoặc đập phá đồ đạc để tạo cảm giác sợ hãi đều không nên bị xem là những chuyện bình thường trong đời sống gia đình.
Bên cạnh đó, việc tiết lộ bí mật đời tư nhằm làm nhục, ép buộc quan hệ tình dục hoặc sử dụng nỗi sợ để buộc người thân làm theo ý mình cũng cần được nhìn nhận nghiêm túc. Những hành vi này có thể không để lại vết thương trên cơ thể nhưng vẫn gây tổn hại sâu sắc cho nạn nhân.
Chì chiết, kiểm soát tiền bạc, cô lập hay đe dọa là những dấu hiệu bạo lực dễ bị xem nhẹ.
Vì sao nạn nhân thường chọn im lặng khi bị bạo lực gia đình?
Nhiều nạn nhân của bạo lực thường không lên tiếng vì sợ gia đình tan vỡ, lo con cái bị ảnh hưởng hoặc ngại ánh nhìn của người xung quanh. Tâm lý “chuyện nhà đóng cửa bảo nhau” khiến họ lựa chọn chịu đựng thay vì tìm kiếm sự hỗ trợ.
Chị N. (sống tại Biên Hòa) từng nhiều năm chịu cảnh chồng xúc phạm, kiểm soát chi tiêu và đập phá đồ đạc mỗi khi xảy ra mâu thuẫn. Chị không trình báo vì sợ hàng xóm dị nghị, lo con cái mặc cảm và cho rằng đó vẫn là chuyện riêng của gia đình.
Sự phụ thuộc kinh tế cũng khiến nhiều người khó thoát khỏi vòng kiểm soát. Khi không có nguồn tài chính riêng, lo mất gia đình hoặc sợ con cái chịu ảnh hưởng, nạn nhân có thể tiếp tục nhẫn nhịn ngay cả khi nhận thức được mình đang bị đối xử bất công.
Bạo lực gia đình không chỉ xảy ra với phụ nữ mà nam giới cũng có thể trở thành nạn nhân của việc kiểm soát tiền bạc, xúc phạm hoặc cô lập. Tuy nhiên, định kiến rằng đàn ông phải mạnh mẽ và tự giải quyết vấn đề có thể khiến họ khó chia sẻ hoặc tìm kiếm sự giúp đỡ.
Nỗi sợ điều tiếng, phụ thuộc kinh tế và lo gia đình tan vỡ khiến nhiều nạn nhân bị bạo lực chọn im lặng.
Đừng im lặng khi chứng kiến bạo lực
Bạo lực gia đình không nên được xem là chuyện riêng nếu hành vi đó đang đe dọa sự an toàn của một thành viên. Một đứa trẻ chứng kiến cha mẹ bạo hành hoặc người hàng xóm thường xuyên nghe tiếng đập phá đều có thể là những người đầu tiên nhận thấy dấu hiệu bất thường.
Luật sư Vũ Gia Kiên cho rằng người dân không nên thờ ơ khi biết bạo lực đang diễn ra. Mọi người có thể phản ánh vụ việc tới UBND cấp xã, cơ quan công an, trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố hoặc các tổ chức có liên quan; trường hợp liên quan đến trẻ em có thể báo Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Người chứng kiến không nhất thiết phải tự mình đối đầu với người gây bạo lực, đặc biệt khi tình huống có nguy cơ nguy hiểm. Điều cần thiết là ưu tiên an toàn của nạn nhân và tìm kiếm sự hỗ trợ từ cơ quan, tổ chức có thẩm quyền để vụ việc được can thiệp phù hợp.
Bạo lực gia đình có thể bắt đầu từ một lời nói, một khoản tiền bị kiểm soát hay một mối quan hệ bị cấm đoán. Đừng đợi đến khi xuất hiện vết thương mới gọi tên bạo lực; nhận diện sớm và lên tiếng đúng lúc có thể giúp ngăn một hành vi kéo dài thành bi kịch.
