Từ quả quê dân dã đến đặc sản được săn lùng
Những năm trước, quả gáo là hình ảnh quen thuộc ở nhiều vùng nông thôn miền Bắc. Cây thường mọc ven suối, trên các khu đất ẩm hoặc được trồng làm hàng rào quanh nhà. Quả chín rụng đầy gốc, ít người nghĩ rằng có ngày loại quả dân dã này lại trở thành đặc sản xuất hiện trên chợ mạng với mức giá lên tới 100.000 – 120.000 đồng mỗi kg.
Điều khiến quả gáo gây chú ý đầu tiên chính là vẻ ngoài khá lạ mắt. Lớp vỏ sần sùi, có loại phủ gai mềm khiến nhiều người liên tưởng đến sự pha trộn giữa chôm chôm và vải. Thế nhưng khi bổ ra, phần ruột vàng óng bên trong lại khiến không ít người bất ngờ bởi màu sắc giống dứa chín.
Gáo hiện có nhiều loại như gáo vàng, gáo trắng hay gáo tròn. Trong đó, gáo vàng thường có lớp vỏ nhẵn hơn và quả hơi méo, còn gáo trắng lại tròn đều với lớp gai mềm đặc trưng. Khi còn xanh, quả có vị chát nhẹ, thường được trẻ nhỏ hái ăn cùng muối ớt. Đến khi chín, gáo chuyển sang vị chua thanh xen chút ngọt dịu, tạo cảm giác lạ miệng và dễ nhớ.
Chính hương vị riêng biệt ấy khiến nhiều người xa quê tìm mua gáo như một cách gợi lại ký ức tuổi thơ. Không ít khách hàng ở thành phố chia sẻ rằng họ tò mò đặt mua chỉ vì từng nghe cha mẹ nhắc về loại quả này trong những câu chuyện ngày cũ.
Không dừng lại ở yếu tố hoài niệm, quả gáo còn dần trở thành nguyên liệu được nhiều người yêu ẩm thực săn tìm. Sự xuất hiện ngày càng nhiều trên các hội nhóm đặc sản vùng miền đã giúp loại quả tưởng chừng bình dị này có thêm sức hút.
Quả gáo tạo nên món cá kho nổi tiếng Ninh Bình
Nhắc đến quả gáo, nhiều người sành ăn sẽ nghĩ ngay tới món cá kho gáo – đặc sản nổi tiếng của Ninh Bình. Từ lâu, người dân địa phương đã sử dụng gáo thay cho khế hoặc sấu để tạo vị chua thanh cho món kho.
Theo kinh nghiệm dân gian, quả gáo giúp cá có màu đẹp hơn, thịt săn chắc nhưng vẫn giữ được độ mềm thơm. Những quả chín vừa tới thường được rửa sạch, thái lát mỏng rồi xếp xen kẽ cùng cá trong niêu đất. Sau đó, người nấu thêm gia vị và kho liu riu nhiều giờ trên bếp lửa.
Khi nước kho sánh lại, vị chua ngọt từ gáo ngấm vào từng thớ cá, tạo nên hương thơm đặc trưng khó lẫn. Đây cũng là lý do món cá kho gáo ngày càng xuất hiện nhiều trong thực đơn của các nhà hàng địa phương để phục vụ khách du lịch.
Không ít du khách sau khi thưởng thức đã tìm mua quả gáo mang về làm quà hoặc thử chế biến tại nhà. Nhờ đó, nhu cầu đối với loại quả này tăng lên đáng kể trong vài năm gần đây.
Ngoài ẩm thực, trong dân gian, quả gáo còn được xem là loại quả có tính giải nhiệt và được dùng trong một số món ăn truyền thống. Dù chưa được trồng đại trà, gáo hiện đã trở thành một trong những đặc sản vùng quê được nhiều người biết tới.
Trồng một lần, cho thu hoạch nhiều năm
Khoảng tháng 9 hàng năm là thời điểm quả gáo vào mùa chín rộ. Đây cũng là lúc các chợ mạng bắt đầu xuất hiện nhiều bài đăng rao bán loại quả này. Tuy nhiên, nguồn cung thường không nhiều bởi phần lớn cây gáo hiện vẫn mọc tự nhiên hoặc được trồng quy mô nhỏ.
Nhiều tiểu thương cho biết mỗi đợt chỉ gom được vài chục kg nhưng thường bán hết rất nhanh. Sự quan tâm của người tiêu dùng khiến không ít hộ dân ở Ninh Bình bắt đầu chú ý hơn tới việc trồng cây gáo để phát triển kinh tế.
Ưu điểm của loại cây này là dễ sống, phù hợp với khí hậu nóng ẩm và các vùng đất ven suối hoặc đất đồi. Cây ít sâu bệnh, không cần chăm sóc cầu kỳ và có thể cho quả trong nhiều năm sau khi trưởng thành.
Hiện nay, một số nhà vườn đã bắt đầu nhân giống gáo vàng để bán cây con hoặc trồng quy mô nhỏ phục vụ thị trường đặc sản. Ngoài giá trị kinh tế từ quả, cây gáo còn được nhiều gia đình trồng làm bóng mát hoặc hàng rào quanh nhà.
Từ loại quả quê từng bị xem là bình thường, gáo nay đang dần trở thành đặc sản được nhiều người biết đến. Sự thay đổi này cho thấy những sản vật dân dã nếu được khai thác đúng cách hoàn toàn có thể tạo nên giá trị mới và mở ra thêm cơ hội phát triển kinh tế cho người dân địa phương.
