Sức khỏe tinh thần đang trở thành mối quan tâm lớn khi áp lực cuộc sống ngày càng gia tăng. Trong bối cảnh đó, Bộ Y tế vừa ban hành hướng dẫn mới về phòng ngừa, phát hiện sớm rối loạn tâm thần, đồng thời các chuyên gia cũng cảnh báo xu hướng tự chẩn đoán bệnh qua mạng xã hội có thể khiến nhiều người bỏ lỡ thời điểm điều trị thích hợp.
Sức khỏe tinh thần chịu tác động từ nhiều yếu tố khác nhau
Rối loạn tâm thần không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà thường là kết quả của nhiều yếu tố kết hợp. Theo hướng dẫn mới của Bộ Y tế, nguy cơ có thể bắt nguồn từ yếu tố sinh học như tiền sử gia đình mắc bệnh, những bất lợi trong thai kỳ, chấn thương sọ não hoặc các bệnh lý mạn tính ảnh hưởng đến hoạt động của não.
Ở khía cạnh tâm lý, căng thẳng kéo dài, trải qua biến cố lớn, khó kiểm soát cảm xúc hay thường xuyên lo âu đều có thể làm suy giảm sức khỏe tinh thần. Một số nhóm như người cao tuổi, người sống một mình hoặc có hoàn cảnh khó khăn cũng được xem là đối tượng dễ bị tổn thương hơn.
Ngoài ra, áp lực công việc, bạo lực gia đình và học đường, sự cô lập trong các mối quan hệ hay điều kiện kinh tế khó khăn đều có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tinh thần nếu kéo dài. Bộ Y tế cũng lưu ý việc lạm dụng rượu bia, ma túy, ít vận động hoặc thường xuyên tiếp xúc với thông tin tiêu cực trên mạng cũng làm tăng nguy cơ rối loạn tâm thần.
Nhiều yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội có thể cùng lúc tác động đến sức khỏe tinh thần.
Không phải cứ mất ngủ hay lo lắng đều là bệnh tâm thần
Trong khi nhận thức về sức khỏe tinh thần ngày càng được quan tâm, các chuyên gia lại ghi nhận một xu hướng đáng lo ngại khác. Đó là nhiều người tự kết luận mình mắc bệnh tâm thần chỉ sau vài bài viết hoặc video ngắn được lan truyền trên mạng xã hội.
Những nội dung chia sẻ về trầm cảm, rối loạn lo âu hay "overthinking" thường mô tả các biểu hiện rất phổ biến như suy nghĩ nhiều, khó ngủ hoặc mất tập trung. Điều này khiến không ít người dễ liên tưởng với chính mình rồi tin rằng bản thân đang mắc bệnh.
Theo các chuyên gia tâm lý, việc nâng cao nhận thức là cần thiết nhưng không nên tự chẩn đoán bệnh tại nhà. Trong thực tế, để xác định một người có mắc rối loạn tâm thần hay không, bác sĩ phải đánh giá dựa trên nhiều tiêu chuẩn lâm sàng, khai thác tiền sử bệnh, phỏng vấn chuyên sâu và loại trừ các nguyên nhân thực thể khác.
Các bài trắc nghiệm lan truyền trên mạng chỉ mang tính tham khảo, không thể thay thế quy trình khám chuyên môn. Việc quá tin vào những kết quả này có thể khiến nhiều người rơi vào trạng thái tự ám thị, liên tục theo dõi từng thay đổi nhỏ của cơ thể rồi diễn giải chúng thành dấu hiệu bệnh lý.
Cần phân biệt phản ứng tâm lý bình thường với rối loạn tâm thần
Theo các chuyên gia, buồn bã, lo lắng hay căng thẳng là những phản ứng tự nhiên mà hầu như ai cũng từng trải qua khi đối diện với áp lực học tập, công việc hoặc các biến cố trong cuộc sống. Rối loạn tâm thần chỉ được nghi ngờ khi các triệu chứng trở nên nghiêm trọng hơn, kéo dài liên tục và ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt hằng ngày.
Người hay buồn bã, lo lắng và căng thẳng không hẳn đang mắc rối loạn tâm thần.
Chẳng hạn, với trầm cảm, các biểu hiện thường kéo dài từ hai tuần trở lên; trong khi rối loạn lo âu thường diễn tiến trong nhiều tháng. Dấu hiệu đáng lưu ý là khi người bệnh mất khả năng tập trung, giảm hiệu quả học tập và làm việc, thu mình khỏi các mối quan hệ, mất ngủ kéo dài, bỏ bê chăm sóc bản thân hoặc xuất hiện ý nghĩ làm hại chính mình.
Nếu cảm giác buồn bã, lo lắng, căng thẳng chỉ xuất hiện sau một sự kiện gây áp lực và dần thuyên giảm khi tình huống đó được giải quyết, thì đây là phản ứng tâm lý bình thường của cơ thể. Những biểu hiện này khác với rối loạn tâm thần ở chỗ chúng không kéo dài và không làm suy giảm nghiêm trọng khả năng học tập, làm việc hay sinh hoạt hằng ngày.
Bộ Y tế hướng dẫn quy trình 5 bước phát hiện sớm nguy cơ rối loạn tâm thần
Theo hướng dẫn mới, Bộ Y tế xây dựng quy trình gồm 5 bước nhằm phát hiện sớm người có nguy cơ mắc rối loạn tâm thần ngay tại cộng đồng. Việc sàng lọc có thể được thực hiện thông qua khám sức khỏe định kỳ, khám bệnh nghề nghiệp, khám sức khỏe đầu năm học hoặc trong quá trình người dân đến khám, chữa bệnh tại bệnh viện.
Quy trình bắt đầu bằng hỏi bộ câu hỏi sàng lọc ban đầu để ghi nhận các dấu hiệu bất thường về tâm lý. Sau đó, cán bộ y tế phân tầng nguy cơ ban đầu nhằm xác định mức độ cần theo dõi và đánh giá tiếp theo.
Ở bước thứ ba, người được sàng lọc sẽ thực hiện các trắc nghiệm tâm lý phù hợp nếu có chỉ định. Kết quả từ các công cụ này sẽ được sử dụng để phân tầng nguy cơ lần hai, giúp đánh giá chính xác hơn khả năng mắc rối loạn tâm thần.
Từ kết quả đánh giá cuối cùng, cán bộ y tế sẽ triển khai các biện pháp can thiệp tương ứng. Người có nguy cơ cao được tư vấn thay đổi hành vi, hỗ trợ tâm lý, lập danh sách theo dõi và chuyển đến cơ sở chuyên khoa để đánh giá chuyên sâu. Trong khi đó, nhóm nguy cơ thấp sẽ được truyền thông, giáo dục về sức khỏe tinh thần và tiếp tục được theo dõi.
Bộ Y tế hướng dẫn quy trình 5 bước nhằm phát hiện sớm người có nguy cơ rối loạn tâm thần.
Bộ Y tế hướng dẫn nhiều biện pháp giúp bảo vệ sức khỏe tinh thần
Để giảm nguy cơ mắc các rối loạn tâm thần, Bộ Y tế khuyến nghị người dân duy trì lối sống khoa học. Người trưởng thành lẫn thanh thiếu niên nên ngủ từ 7 - 9 giờ mỗi ngày, hạn chế thức khuya và duy trì thời gian ngủ trước 23 giờ.
Hoạt động thể chất cũng được xem là một trong những biện pháp bảo vệ sức khỏe tinh thần hiệu quả. Người dân nên tập luyện với cường độ vừa khoảng 150 - 300 phút mỗi tuần hoặc tập cường độ mạnh dưới 75 phút mỗi tuần kết hợp với chế độ dinh dưỡng hợp lý.
Bộ Y tế đồng thời khuyến cáo mọi người hạn chế sử dụng rượu bia, thuốc lá hay các chất gây nghiện, đồng thời tăng cường kỹ năng quản lý căng thẳng, cân bằng giữa học tập, làm việc và nghỉ ngơi. Ngoài ra, người dân cũng nên rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề, kiểm soát cảm xúc và xây dựng các mối quan hệ tích cực.
Việc khám sức khỏe định kỳ cũng được Bộ Y tế nhấn mạnh nhằm phát hiện sớm các nguy cơ mắc rối loạn tâm thần. Nếu xuất hiện những biểu hiện bất thường kéo dài, người dân nên đến cơ sở y tế để được đánh giá thay vì tự điều trị hoặc tự kết luận thông qua các thông tin trên mạng.
