Trên những cánh đồng tại xã Vạn An, tỉnh Nghệ An, màu xanh của những ruộng húng quế, sả Java đang dần thay thế một phần diện tích ngô, sắn trước đây. Sau mỗi lần cắt, cây không bị bỏ đi mà tiếp tục đâm chồi từ phần gốc, tạo ra những lứa thu hoạch mới.
Trồng một lần, thu nhiều lần trong năm
Điểm hấp dẫn của mô hình trồng húng quế và sả Java nằm ở khả năng tái sinh khá nhanh. Người dân không phải làm đất, xuống giống lại sau mỗi lần thu hoạch mà chủ yếu tập trung chăm sóc phần gốc, bổ sung dinh dưỡng và tạo điều kiện để cây tiếp tục phát triển.
Trong điều kiện thuận lợi, húng quế và sả Java có thể cho thu hoạch khoảng 5-6 lứa mỗi năm. Điều này giúp người trồng giảm đáng kể chi phí giống, công làm đất và công gieo trồng so với những loại cây chỉ cho thu hoạch một lần trong vụ.
Ông Nguyễn Hữu Tình, trú tại xóm Đại Đồng, xã Vạn An, là một trong những hộ mạnh dạn chuyển đổi diện tích sản xuất sang cây dược liệu lấy tinh dầu. Năm nay, gia đình ông dành khoảng 12 ha để trồng sả Java và húng quế.
Trước đó, phần lớn diện tích này được sử dụng để trồng ngô và sắn. Đây đều là những cây trồng quen thuộc nhưng hiệu quả kinh tế phụ thuộc nhiều vào giá bán và năng suất từng vụ.
Sau khi thử nghiệm húng quế, ông Tình nhận thấy cây có nhiều ưu điểm, trong đó đáng chú ý là khả năng cho thu hoạch nhiều lần. Theo ông, hiệu quả kinh tế của cây dược liệu lấy tinh dầu cao hơn đáng kể so với ngô, sắn, trong khi công chăm sóc cũng tương đối nhẹ.
Ở lứa thu hoạch đầu tiên, bình quân mỗi sào húng quế có thể thu khoảng 9 tạ cành, lá tươi. Sau khi cắt, cây tiếp tục phân nhánh và phát triển, vì vậy những lứa tiếp theo được kỳ vọng có sản lượng tốt hơn.
Không phải trồng lại sau mỗi lần thu hoạch cũng đồng nghĩa với việc người dân tiết kiệm được một khoản chi phí đáng kể. Đây là yếu tố khiến mô hình ngày càng thu hút sự quan tâm của các hộ sản xuất trong khu vực.
Hướng đến bán tinh dầu thay vì chỉ bán cây tươi
Không chỉ thay đổi loại cây trồng, người dân Vạn An còn đang từng bước hình thành mô hình sản xuất gắn với khâu sơ chế và chế biến.
HTX Dược liệu Vạn An cung cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật và thu mua nguyên liệu cho người dân. Với cây tươi, người dân có thể bán cho HTX theo mức giá cam kết khoảng 2.500 đồng/kg. Ngoài ra, nguyên liệu còn có thể được đưa vào chưng cất để tạo ra tinh dầu.
Theo tính toán của HTX, một sào húng quế có thể cho khoảng 3 lít tinh dầu. Với giá trị khoảng 1,1 triệu đồng/lít tinh dầu thành phẩm, doanh thu từ một sào có thể đạt khoảng 3,3 triệu đồng.
Tính bình quân, mỗi ha húng quế có thể mang lại doanh thu khoảng 180-240 triệu đồng/năm. Sau khi trừ các khoản chi phí, lợi nhuận ước đạt khoảng 120-150 triệu đồng/ha/năm, cao hơn khoảng 2-3 lần so với trồng ngô, sắn theo tính toán của HTX.
Hiện HTX Dược liệu Vạn An đang triển khai vùng trồng khoảng 30 ha cây dược liệu lấy tinh dầu, trong đó húng quế và sả Java là hai loại cây chủ lực.
Với sả Java, trong điều kiện canh tác thuận lợi, năng suất có thể đạt trên 100 tấn cây tươi/ha/năm, đem lại doanh thu khoảng 200 triệu đồng/ha/năm.
Tuy nhiên, hướng đi mà địa phương và HTX kỳ vọng không chỉ dừng ở việc mở rộng diện tích trồng. Việc chế biến sâu được xem là bước quan trọng để nâng giá trị của cây nguyên liệu.
HTX đang định hướng đầu tư nhà máy chế biến tinh dầu ứng dụng công nghệ cao ngay tại địa phương. Nếu dự án được triển khai, nhu cầu nguyên liệu có thể tăng lên, từ đó tạo thêm động lực để hình thành vùng trồng tập trung.
Khi đó, người dân không chỉ đơn thuần trồng cây rồi bán nguyên liệu mà có thể tham gia vào một chuỗi liên kết gồm cung cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật, chăm sóc, thu hoạch, thu mua, chưng cất và tiêu thụ sản phẩm.
Địa phương đánh giá các loại cây tinh dầu tương đối phù hợp với điều kiện đất đai ở Vạn An, có thời gian sinh trưởng ngắn, tương đối dễ chăm sóc và ít sâu bệnh. Tuy nhiên, mô hình vẫn cần được tiếp tục theo dõi, đánh giá hiệu quả trước khi nhân rộng trên diện rộng.
Nếu duy trì được đầu ra ổn định và nâng tỷ lệ chế biến sâu, những cánh đồng húng quế, sả Java không chỉ giúp người dân có thêm lựa chọn thay thế ngô, sắn mà còn mở ra hướng phát triển vùng nguyên liệu gắn với sản phẩm tinh dầu có giá trị cao hơn.
