Sau đại dịch COVID-19, sức khỏe tâm thần không còn là câu chuyện riêng của người bệnh mà đã trở thành một trong những thách thức lớn đối với toàn bộ hệ thống y tế. Các chuyên gia cho rằng áp lực công việc kéo dài và những biến đổi trong đời sống xã hội đang ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần của nhiều nhân viên y tế.
Áp lực nghề y làm suy giảm sức khỏe tinh thần nhân viên y tế
Khi nhắc đến chất lượng của một hệ thống y tế, nhiều người thường nghĩ đến cơ sở vật chất, máy móc hay kỹ thuật điều trị hiện đại. Tuy nhiên, theo TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, Phó Giám đốc Sở Y tế TP.HCM, sức khỏe tinh thần của chính đội ngũ nhân viên y tế mới là yếu tố quyết định khả năng chăm sóc và điều trị người bệnh.
Là những người trực tiếp cứu chữa bệnh nhân, nhân viên y tế lại thường phải âm thầm đối diện với những tổn thương tâm lý của chính mình. Áp lực từ công việc, trách nhiệm chuyên môn cùng kỳ vọng rất lớn từ xã hội khiến nhiều người rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài.
Theo các nghiên cứu quốc tế sau đại dịch COVID-19, cuộc khủng hoảng tinh thần của nhân viên y tế đã diễn ra ở quy mô toàn cầu. Tỷ lệ kiệt sức nghề nghiệp dao động từ 40 - 55%, có nơi lên tới 66,5%; riêng một số khảo sát tại Trung Quốc ghi nhận con số lên đến 87,8%.
Tại Việt Nam, dù chưa có khảo sát về sức khỏe tinh thần trên phạm vi toàn quốc, nhiều nghiên cứu cho thấy tỷ lệ kiệt sức nghề nghiệp của nhân viên y tế dao động khoảng 30 - 40%, thậm chí có khảo sát ghi nhận lên đến 58%. Trong khi đó, tỷ lệ lo âu và trầm cảm được ghi nhận ở mức khoảng 20 - 50%, phản ánh thực trạng đáng quan ngại trong ngành y.
Áp lực công việc kéo dài khiến sức khỏe tinh thần của nhiều nhân viên y tế đối mặt nguy cơ kiệt sức.
Những ca trực kéo dài và sang chấn âm thầm tích tụ
Theo TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, đặc thù nghề y đòi hỏi sự tập trung cao độ, tính chính xác và khả năng đưa ra quyết định trong thời gian ngắn. Khối lượng công việc lớn, tình trạng thiếu nhân lực cùng các ca trực kéo dài khiến nhiều nhân viên y tế luôn trong trạng thái căng thẳng.
Bên cạnh đó, việc thường xuyên tiếp xúc với bệnh tật, thương tích và cái chết, đặc biệt tại các khoa hồi sức cấp cứu hoặc hồi sức tích cực (ICU), khiến nhiều người phải đối mặt với những sang chấn tâm lý kéo dài. Dù đã quen với áp lực nghề nghiệp, mỗi ca bệnh nhân tử vong vẫn có thể để lại những tổn thương trong tâm lý nhân viên y tế.
Không chỉ chịu áp lực chuyên môn, nhân viên y tế còn phải đối mặt với tình trạng quá tải hành chính, thiếu nhân lực và lịch trực dày đặc. Việc chưa kịp bổ sung nhân sự khi đồng nghiệp nghỉ việc cũng góp phần làm gia tăng nguy cơ kiệt sức trong ngành y.
"Hội chứng siêu nhân" trở thành rào cản chăm sóc sức khỏe tinh thần
Một trong những rào cản đối với việc chăm sóc sức khỏe tâm thần của nhân viên y tế là kỳ vọng từ xã hội rằng "thiên thần áo trắng" luôn khỏe mạnh và không thể bị bệnh. Chính suy nghĩ này khiến nhiều người ngại thừa nhận bản thân đang gặp vấn đề về tâm lý.
Theo khảo sát do Sở Y tế TP.HCM phối hợp thực hiện về các rào cản trong chăm sóc sức khỏe tinh thần của nhân viên y tế, nhiều người vẫn chưa ưu tiên tìm đến chuyên gia khi gặp khó khăn tâm lý. Họ thường chọn gọi điện cho mẹ hoặc người yêu thay vì tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý.
TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu gọi đây là "hội chứng siêu nhân", khi nhiều nhân viên y tế tin rằng mình phải đủ mạnh để tự vượt qua mọi khó khăn. Bên cạnh đó, định kiến cho rằng bệnh tâm thần đồng nghĩa với "điên" hoặc "khùng" cũng khiến không ít người né tránh việc tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn.
Thực tế, Bệnh viện Bệnh nhiệt đới TP.HCM đã thành lập phòng khám và tư vấn tâm lý dành riêng cho nhân viên y tế từ giai đoạn 2016 - 2017. Tuy nhiên, gần như không có nhân viên nào tìm đến sử dụng dịch vụ này. Qua đó, ta có thể dễ dàng nhận thấy rào cản về nhận thức vẫn còn rất lớn.
Nhân viên y tế cần quan tâm đến sức khỏe tinh thần của bản thân nhiều hơn.
Sức khỏe tinh thần của cộng đồng đối mặt nhiều thách thức
Các chuyên gia cho rằng sức khỏe tâm thần đang trở thành một trong những thách thức nổi bật của y học hiện đại. Theo Theo PGS.TS.BS Nguyễn Thị Ngọc Dung, Chủ tịch Hội Y học TP.HCM, nguyên nhân đến từ áp lực trong công việc, cuộc sống cùng những biến đổi nhanh chóng của xã hội.
BS.CKII Chu Thị Ngọc Dung, Trưởng khoa Tâm lý y học, Bệnh viện Tâm thần TP.HCM cho biết các rối loạn lo âu và trầm cảm đang có xu hướng gia tăng, đồng thời độ tuổi mắc bệnh cũng ngày càng trẻ hóa. Trong khi đó, quá trình già hóa dân số cũng kéo theo sự gia tăng các trường hợp sa sút trí tuệ và trầm cảm ở người cao tuổi.
Theo số liệu năm 2022, khoảng 21,7% thanh thiếu niên Việt Nam gặp các vấn đề về sức khỏe tinh thần. Lo âu là nhóm vấn đề phổ biến nhất, tiếp đến là trầm cảm.
Nam giới có xu hướng gặp nhiều rối loạn hành vi hơn, còn nữ giới lại có tỷ lệ lo âu và trầm cảm cao hơn. Các rối loạn thường gặp hiện nay bao gồm rối loạn lo âu lan tỏa, trầm cảm, rối loạn tăng động giảm chú ý, rối loạn thích nghi và rối loạn lưỡng cực.
Nhiều yếu tố làm gia tăng nguy cơ rối loạn sức khỏe tinh thần
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 1/4 dân số sẽ gặp các vấn đề về sức khỏe tinh thần trong suốt cuộc đời. Mỗi năm, thế giới ghi nhận khoảng 800.000 trường hợp tử vong do tự sát.
Tại Việt Nam, báo cáo của World Bank năm 2024 cho thấy khoảng 15% dân số mắc ít nhất một trong 10 rối loạn tâm thần phổ biến. Trong đó, tỷ lệ trầm cảm là 2,8%, lo âu 2,6%, tâm thần phân liệt 0,4% và lạm dụng chất dao động khoảng 4 - 5%.
Các chuyên gia cho biết nhiều yếu tố như áp lực gia đình, công việc, khó khăn kinh tế, thiên tai, dịch bệnh, bạo lực gia đình, nghèo đói và thiếu hỗ trợ xã hội cũng làm tăng nguy cơ suy giảm sức khỏe tinh thần. Bên cạnh đó, tác động của mạng xã hội cũng khiến nhiều người dễ rơi vào trạng thái tự so sánh bản thân, giảm tự tin, dẫn đến tình trạng cô đơn và lo âu.
Lo âu, trầm cảm và kiệt sức nghề nghiệp làm suy giảm sức khỏe tâm thần của đội ngũ nhân viên y tế.
Chuyển từ điều trị triệu chứng sang chăm sóc sức khỏe tinh thần toàn diện
Theo BS.CKII Chu Thị Ngọc Dung, việc điều trị rối loạn tâm thần hiện nay hướng đến mô hình chăm sóc toàn diện theo cách tiếp cận sinh học - tâm lý - xã hội. Người bệnh được kết hợp điều trị bằng thuốc, tâm lý trị liệu cùng sự hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng để phục hồi chức năng, cải thiện chất lượng cuộc sống cũng như tái hòa nhập xã hội.
Bên cạnh các phương pháp điều trị truyền thống, nhiều kỹ thuật mới cũng đang được ứng dụng nhằm nâng cao hiệu quả chăm sóc sức khỏe tâm thần. Trong đó có kích thích từ trường xuyên sọ, sốc điện có gây mê, công nghệ thực tế ảo cùng các liệu pháp nghệ thuật, âm nhạc, thể thao và lao động trị liệu.
Ngoài các phương pháp điều trị trực tiếp, mô hình chăm sóc sức khỏe tinh thần từ xa cũng đang được triển khai. Thông qua tư vấn trực tuyến và các ứng dụng tích hợp trí tuệ nhân tạo, mô hình này hỗ trợ sàng lọc, theo dõi, phát hiện sớm nguy cơ rối loạn tâm thần.
