Shadé Zahrai - chuyên gia nghiên cứu hành vi, chiến lược gia lãnh đạo cho biết người thao túng tâm lý thường tìm cách làm đối phương mất niềm tin vào cách họ nhìn nhận sự việc. Khi một người không còn chắc chắn chuyện gì đã xảy ra, họ sẽ khó yêu cầu đối phương chịu trách nhiệm về hành vi của mình.
“Đùa thôi mà”
Câu nói này thường xuất hiện sau một nhận xét vượt quá giới hạn. Khi người nghe phản ứng, người nói lập tức chuyển sang thái độ hài hước, như thể vấn đề nằm ở việc đối phương không biết đùa.
Trong trường hợp này, bạn có thể đáp lại: “Dù bạn có ý gì, tôi vẫn không hiểu theo cách đó.” Cách phản hồi này tập trung vào tác động thực tế thay vì tranh cãi về ý định của người nói.
“Nếu thực sự quan tâm, bạn sẽ…”
Đây là cách thao túng tâm lý thường đánh vào cảm giác tội lỗi và lòng trung thành. Một yêu cầu được khoác lên vỏ bọc tình cảm, khiến việc từ chối bị diễn giải thành dấu hiệu của sự vô tâm hoặc thiếu yêu thương.
Một câu trả lời phù hợp là: “Tôi quan tâm, nhưng tôi vẫn có quyền đưa ra quyết định của riêng mình.” Hãy nhớ rằng tình cảm không nên trở thành công cụ buộc một người phải chấp nhận mọi yêu cầu.
Những câu nói tưởng vô hại có thể khiến một người dần nghi ngờ chính mình.
“Bạn nhạy cảm quá rồi”
Khi cảm xúc bị phủ nhận, người đang tổn thương dễ quay sang chất vấn chính mình thay vì nhìn lại hành vi đã gây ra vấn đề. Đây cũng là một dạng thao túng tâm lý khiến ranh giới cá nhân dần bị thu hẹp.
Thay vì cố chứng minh mình không nhạy cảm, bạn có thể nói: “Tôi đang nói rõ điều gì khiến tôi không thoải mái.” Việc gọi tên cảm xúc và giới hạn của bản thân là cách giữ cuộc trò chuyện đi đúng trọng tâm.
“Chắc tôi là người xấu á”
Câu nói này chuyển hướng cuộc đối thoại từ hành vi cụ thể sang việc người nói tự nhận mình là nạn nhân. Khi đó, người bị tổn thương thường phải quay sang an ủi, giải thích hoặc trấn an đối phương, trong khi vấn đề ban đầu chưa được giải quyết.
Bạn có thể phản hồi như sau: “Tôi đang nói về việc đã xảy ra, không phải đánh giá con người bạn.” Cách này giúp cuộc trò chuyện không bị kéo sang một cuộc tranh luận về đúng, sai hay tốt, xấu.
“Chuyện có gì to tát đâu, bạn đang làm quá đấy”
Một vấn đề bị xem nhẹ nhiều lần có thể khiến người trong cuộc quen với việc bỏ qua cảm xúc của chính mình. Trong thuật thao túng tâm lý, việc liên tục giảm nhẹ vấn đề thường nhằm thúc đẩy đối phương nhanh chóng im lặng hoặc tiếp tục như chưa có chuyện gì.
Bạn có thể trả lời: “Điều này quan trọng với tôi, và tôi muốn được trao đổi rõ ràng.” Mức độ nghiêm trọng của một sự việc không chỉ do người gây ra nó quyết định, mà còn nằm ở tác động thực tế đối với người chịu ảnh hưởng.
Vì sao thao túng tâm lý dễ khiến nạn nhân mất phương hướng?
Điểm đáng chú ý của thao túng tâm lý là ngôn ngữ được sử dụng thường không quá gay gắt. Người thao túng có thể không trực tiếp ra lệnh, nhưng liên tục tạo áp lực, khơi gợi cảm giác có lỗi hoặc khiến đối phương nghi ngờ cách mình cảm nhận sự việc.
Nếu tình trạng này lặp lại, một người có thể dần mất khả năng tin tưởng vào cảm xúc, ký ức và phán đoán của bản thân. Họ cũng dễ ngại ngùng khi thiết lập ranh giới vì sợ bị cho là ích kỷ, khó chịu hoặc thiếu tình cảm.
Các chuyên gia hành vi khuyến nghị người đối diện nên giữ bình tĩnh, tránh giải thích quá dài và không để cuộc trò chuyện bị kéo khỏi sự việc ban đầu. Một phản hồi ngắn, rõ ràng đôi khi có tác dụng bảo vệ bản thân tốt hơn việc cố thuyết phục người khác hiểu mình.
Người bị thao túng tâm lý dễ mất phương hướng khi liên tục bị xem nhẹ cảm xúc.
Cần làm gì khi nhận ra mình đang bị thao túng?
Theo TS. Nguyễn Thị Tuyết Minh - chuyên gia xã hội học, trước hết, mỗi người cần thừa nhận mình có thể đang ở trong một mối quan hệ không lành mạnh. Đây là điều không dễ dàng, đặc biệt khi mối quan hệ từng được xây dựng trên niềm tin, tình cảm hoặc sự gắn bó lâu dài.
Tiếp đó, bạn hãy chia sẻ với một người bạn đáng tin cậy hoặc thành viên gia đình. Một góc nhìn khách quan từ bên ngoài có thể giúp người trong cuộc nhận ra những biểu hiện mà họ đã quen chịu đựng hoặc liên tục tự biện minh.
Việc ghi lại các sự việc cụ thể, thời điểm xảy ra, lời nói và cảm xúc của bản thân cũng rất cần thiết. Những ghi chép này giúp củng cố nhận thức, tránh việc tự phủ nhận trải nghiệm của mình và có thể hữu ích nếu cần tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn.
Bên cạnh đó, chủ động tìm hiểu các tài liệu đáng tin cậy về thao túng tâm lý sẽ giúp mỗi người nhận diện rõ hơn những thủ đoạn kiểm soát cảm xúc và cách bảo vệ ranh giới cá nhân. Hiểu đúng vấn đề là bước quan trọng để không tiếp tục xem những hành vi gây tổn thương như điều “bình thường” trong một mối quan hệ.
Nếu cảm thấy bản thân bị đe dọa hoặc không còn an toàn, hãy tìm đến người thân, bạn bè hoặc cơ quan chức năng để được hỗ trợ. Thao túng tâm lý không phải là điều một người buộc phải chịu đựng một mình, và việc tìm kiếm sự giúp đỡ không đồng nghĩa với yếu đuối.
