Trẻ dành nhiều thời gian trên internet trong kỳ nghỉ hè cũng đồng nghĩa với việc có thêm cơ hội tiếp xúc với những người xa lạ. Đáng chú ý, việc thao túng tâm lý trên mạng ngày càng được thực hiện có chủ đích, bắt đầu bằng sự quan tâm, tin tưởng rồi từng bước kéo trẻ ra khỏi gia đình.
Khi thao túng tâm lý không bắt đầu bằng một lời đe dọa
Nhiều người hình dung thao túng tâm lý là những hành vi gây sức ép hoặc đe dọa trực tiếp. Tuy nhiên, theo chuyên gia Ngô Tuấn Anh, Chủ tịch Mạng lưới Đổi mới sáng tạo và chuyên gia An ninh mạng Việt Nam, CEO SafeGate, hành vi thao túng hiện nay tinh vi hơn khi trẻ có thể bị tiếp cận bằng những kịch bản được xây dựng để tạo lòng tin.
Trẻ thường được tiếp cận thông qua tài khoản giả trên mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin hoặc trò chơi trực tuyến. Đối tượng xấu có thể đóng vai bạn cùng tuổi, người nổi tiếng, game thủ, “idol” hoặc một người có hoàn cảnh tương đồng để khiến trẻ cảm thấy mình đang được thấu hiểu.
Từ được quan tâm đến bị cô lập
Điểm nguy hiểm của thao túng tâm lý nằm ở quá trình diễn ra âm thầm. Sau khi xây dựng được sự tin tưởng, đối tượng xấu có thể gieo vào trẻ những suy nghĩ như cha mẹ không hiểu mình, người lớn luôn phản đối hoặc chỉ những người trên mạng mới thực sự quan tâm.
Khi khoảng cách giữa trẻ và gia đình ngày càng lớn, đối tượng xấu có thêm điều kiện kiểm soát hành vi của trẻ. Theo ông Ngô Tuấn Anh, việc cô lập trẻ khỏi người lớn là một bước quan trọng trong quá trình thao túng, bởi khi mất đi điểm tựa gia đình, trẻ dễ bị dẫn dắt làm theo những yêu cầu tiếp theo.
Sự cô lập khiến trẻ dễ mất đi điểm tựa và khó nhận diện nguy hiểm.
“Vũ khí” có thể là chính những gì trẻ chia sẻ
Khi đã chiếm được lòng tin, đối tượng xấu có thể yêu cầu trẻ gửi ảnh cá nhân, video nhạy cảm hoặc cung cấp những thông tin riêng tư mà trẻ cho rằng chỉ đang chia sẻ với một người bạn. Những dữ liệu này sau đó có thể bị sử dụng để đe dọa, ép buộc hoặc phục vụ các hành vi vi phạm pháp luật.
Công an tỉnh Quảng Ninh cảnh báo trẻ còn có thể bị dụ cung cấp thông tin tài khoản mạng xã hội, tài khoản ngân hàng, mã OTP hoặc thông tin bí mật của gia đình. Từ đó, thao túng tâm lý có thể trở thành bước trung gian dẫn đến lừa đảo chiếm đoạt tài sản, cưỡng đoạt tài sản, làm nhục người khác hoặc phát tán nội dung đồi trụy.
AI khiến thao túng tâm lý trở nên khó nhận biết hơn
Một nguy cơ mới được chuyên gia Ngô Tuấn Anh lưu ý là việc công nghệ AI có thể bị lợi dụng để phục vụ hành vi thao túng tâm lý. Hình ảnh, giọng nói, video hoặc nhân vật ảo có thể được tạo ra với mức độ giống thật rất cao, trong khi Deepfake có thể bị lạm dụng để ghép mặt, tạo hình ảnh nhạy cảm nhằm bôi nhọ hoặc đe dọa trẻ.
Không chỉ vậy, công cụ tạo nội dung tự động còn có thể hỗ trợ xây dựng những kịch bản trò chuyện tự nhiên, đánh vào nhu cầu được công nhận, sự tò mò, cô đơn hoặc nỗi sợ bị bỏ lại của trẻ. Vì vậy, việc nhận diện thao túng tâm lý trên môi trường số ngày càng khó nếu trẻ thiếu kỹ năng tự bảo vệ.
Những dấu hiệu cha mẹ không nên bỏ qua
Một số thay đổi trong hành vi sử dụng thiết bị có thể là dấu hiệu cảnh báo trẻ đang bị thao túng tâm lý. Trẻ đột nhiên giấu điện thoại, thường xuyên xóa lịch sử trò chuyện, phản ứng mạnh khi cha mẹ hỏi về các mối quan hệ trực tuyến hoặc thay đổi đáng kể thời gian sử dụng thiết bị đều là dấu hiệu cần được quan tâm.
Bên cạnh đó, cha mẹ nên chú ý nếu trẻ mất ngủ, lo âu, cáu gắt, xa lánh gia đình hoặc bất ngờ nhận tiền, quà và vật phẩm game từ người lạ. Những biểu hiện này không tự động chứng minh trẻ đang bị thao túng tâm lý, nhưng là cơ sở để cha mẹ tìm hiểu nguyên nhân.
Thay đổi bất thường trong hành vi có thể là tín hiệu trẻ đang gặp vấn đề.
Theo chuyên gia Ngô Tuấn Anh, việc giảm thời gian sử dụng thiết bị, chặn nội dung xấu hoặc hạn chế chơi game có thể cần thiết trong một số trường hợp. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào cấm đoán, trẻ vẫn có thể thiếu năng lực nhận diện và xử lý những tình huống nguy hiểm khi không có cha mẹ bên cạnh.
Gia đình cần đồng thời xây dựng 3 nhóm kỹ năng gồm nhận biết rủi ro, giao tiếp và đồng hành với trẻ, cùng với thiết lập môi trường số an toàn. Cha mẹ cũng cần tôn trọng quyền riêng tư của trẻ nhưng đặt quyền riêng tư đó trong giới hạn an toàn phù hợp với độ tuổi.
Đừng chỉ hỏi con khi vấn đề đã xảy ra
Một cuộc trò chuyện sẽ khó đạt hiệu quả nếu chỉ xuất hiện sau khi cha mẹ phát hiện trẻ dùng điện thoại quá lâu, điểm số giảm hoặc có hành vi bất thường. Với trẻ ở tuổi mới lớn, cách tiếp cận mang tính chất vấn hoặc kiểm soát quá mức có thể khiến trẻ phản ứng và tìm cách che giấu nhiều hơn.
Thay vào đó, cha mẹ nên duy trì trao đổi thường xuyên về bạn bè, trò chơi, nội dung trẻ xem và những người trẻ gặp trên mạng. Khi trẻ cảm thấy mình có thể chia sẻ mà không lập tức bị trách phạt, gia đình sẽ có thêm cơ hội phát hiện sớm nguy cơ lừa đảo.
Việc bảo vệ trẻ trước hành vi thao túng tâm lý không thể chỉ đặt lên vai phụ huynh. Theo chuyên gia Ngô Tuấn Anh, giáo dục an toàn số nên được đưa vào nhà trường theo hướng bắt buộc và phù hợp với từng độ tuổi, thay vì chỉ dừng ở những buổi tuyên truyền ngắn hạn.
Bên cạnh giáo dục kỹ năng, hạ tầng mạng trường học cũng cần được bảo vệ bằng các lớp lọc nội dung và kiểm soát truy cập. Công an tỉnh Quảng Ninh đồng thời kêu gọi gia đình, nhà trường và xã hội cùng tham gia bảo vệ trẻ trên không gian mạng.
Giáo dục an toàn số cần trở thành kỹ năng được rèn luyện thường xuyên.
Khi phát hiện trẻ bị thao túng tâm lý, đừng vội trách mắng
Nếu nghi ngờ trẻ bị dụ dỗ hoặc thao túng tâm lý, điều quan trọng là nhanh chóng tìm hiểu tình huống thay vì quy kết hoặc trách phạt trẻ. Phụ huynh cần giữ kết nối, hỗ trợ trẻ và chủ động tìm kiếm sự hướng dẫn khi vụ việc có dấu hiệu liên quan đến lừa đảo hoặc hành vi vi phạm pháp luật.
Công an tỉnh Quảng Ninh khuyến cáo người dân thông báo cho cơ quan công an gần nhất khi phát hiện trẻ có nguy cơ trở thành nạn nhân bị lừa đảo trên không gian mạng. Trong cuộc chiến với thao túng tâm lý, sự quan tâm, đồng hành của người lớn chính là nền tảng để trẻ học cách nhận diện nguy cơ và tự bảo vệ mình.
