Thao túng tâm lý đang trở thành một mắt xích quan trọng trong nhiều kịch bản lừa đảo công nghệ cao. Thay vì chỉ dựa vào thủ đoạn kỹ thuật, kẻ gian tìm cách khiến nạn nhân hoảng sợ, mất khả năng kiểm chứng và tự nguyện làm theo hướng dẫn.
Thao túng tâm lý bắt đầu từ việc đánh vào nỗi sợ
Một vụ việc xảy ra tại Đại học Trà Vinh gần đây cho thấy mức độ nguy hiểm của thao túng tâm lý. Sinh viên Đ.N.Th bị các đối tượng giả danh Công an, Viện Kiểm sát, thông báo đơn hàng của mình có liên quan đến ma túy rồi liên tục đe dọa.
Trong trạng thái hoảng loạn, nạn nhân được yêu cầu “phối hợp điều tra” bí mật, thuê phòng nghỉ, khóa cửa, tháo SIM, ngắt mạng xã hội và không liên lạc với gia đình. Những yêu cầu này từng bước cắt đứt các kênh kiểm chứng thông tin, khiến thuật thao túng tâm lý có điều kiện phát huy tác dụng.
Cô lập nạn nhân là một bước quan trọng của thao túng tâm lý
Khi một người bị đặt vào tình huống khẩn cấp và được yêu cầu giữ bí mật, khả năng tìm kiếm sự trợ giúp bên ngoài sẽ giảm xuống. Trong vụ việc tại Trà Vinh, các đối tượng còn yêu cầu nạn nhân duy trì cuộc gọi video liên tục để “giám sát điều tra”, đồng thời cấm tiếp xúc với người khác.
Đây là cách thao túng tâm lý được chuyển từ lời nói sang kiểm soát hành vi. Nạn nhân càng ít có cơ hội trao đổi với người thân, bạn bè hoặc cơ quan chức năng thì càng khó nhận ra những điểm bất thường.
Nạn nhân bị cô lập để dễ bị chi phối tâm lý.
Công nghệ khiến thao túng tâm lý trở nên tinh vi hơn
Không chỉ con người thay đổi cách lừa đảo, công nghệ cũng đang làm quá trình này trở nên nhanh chóng và cá nhân hóa hơn. Theo thông tin được chia sẻ tại Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026, người Việt đã thiệt hại hơn 8.000 tỷ đồng bởi các hình thức lừa đảo trực tuyến trong năm 2025.
AI có thể hỗ trợ tạo nội dung, tự động hóa nhiều công đoạn và khai thác dữ liệu công khai như hành vi trực tuyến, thói quen tiêu dùng hay các mối quan hệ trên mạng xã hội. Những dữ liệu đó có thể được sử dụng để xây dựng tình huống tiếp cận sát với từng nạn nhân, từ đó gia tăng hiệu quả lừa đảo.
Kẻ lừa đảo dựng cả một “kịch bản” để chi phối nạn nhân
Trong vụ việc tại Trà Vinh, các đối tượng không dừng lại ở một cuộc gọi giả danh. Chúng còn tổ chức những cuộc họp trên Zoom, tạo nhiều nhân vật giả mạo Bộ Công an, Viện Kiểm sát, Tòa án và các cơ quan chức năng để tiếp tục gây sức ép.
Gia đình nạn nhân cũng bị tiếp cận bằng công nghệ giả giọng nói, hình ảnh và các giấy tờ giả liên quan đến chương trình trao đổi sinh viên quốc tế. Chuỗi thông tin giả được dựng lên liên tục khiến vụ việc duy trì trong thời gian dài.
Thao túng có thể khiến người tỉnh táo hành động bất thường
Điểm nguy hiểm của thao túng tâm lý không nằm ở việc nạn nhân thiếu hiểu biết. Khi bị đặt dưới áp lực sợ hãi, khẩn cấp và cô lập, một người có thể đưa ra quyết định khác hoàn toàn với cách họ thường xử lý vấn đề.
Vì vậy, dấu hiệu đáng chú ý không chỉ là nội dung cuộc gọi có đáng tin hay không, mà còn là yêu cầu đi kèm các điều kiện khác. Ví dụ như phải giữ bí mật, không được hỏi người khác, phải thực hiện ngay hoặc phải cắt liên lạc với gia đình.
Áp lực và sự cô lập có thể làm thay đổi quyết định của người đang bị thao túng tâm lý.
Lá chắn lừa đảo trong thời đại mới
Các hệ thống bảo mật hiện nay cũng đang chuyển hướng từ việc đơn thuần phát hiện giao dịch bất thường sang hỗ trợ người dùng nhận diện rủi ro. Tại MoMo, mỗi giao dịch được xử lý trong 100 - 300 mili giây, trong đó hệ thống AI phân tích hơn 1.000 tín hiệu rủi ro liên quan đến thiết bị, vị trí, lịch sử giao dịch, tần suất sử dụng và đặc điểm tài khoản nhận tiền.
Theo số liệu được chia sẻ, cứ 1.000 người dùng nhận cảnh báo thì có 995 người dừng giao dịch, khoảng 44 tỷ đồng mỗi ngày được cảnh báo tránh nguy cơ lừa đảo. Những con số này cho thấy việc đưa cảnh báo đến đúng thời điểm có thể giúp người dùng có thêm một khoảng dừng trước khi quyết định.
Đừng biến nỗi sợ thành quyết định
Thao túng tâm lý thường phát huy hiệu quả khi nạn nhân bị đẩy vào trạng thái phải hành động ngay. Vì vậy, trước một cuộc gọi đe dọa, yêu cầu chuyển tiền, cung cấp thông tin hoặc giữ bí mật, việc quan trọng là tạo khoảng dừng và tìm một kênh độc lập để xác minh.
Mỗi trường hợp lừa đảo được phát hiện và mỗi kịch bản mới được ghi nhận đều có thể trở thành dữ liệu giúp hệ thống nhận diện rủi ro hoạt động hiệu quả hơn. Khi cộng đồng cùng chia sẻ thông tin, cuộc chiến chống lừa đảo không còn là vấn đề của riêng từng nạn nhân mà trở thành một lớp phòng vệ chung trước tội phạm công nghệ cao.
