Tổn thương cảm xúc ở trẻ đôi khi bắt nguồn từ những cách nuôi dạy tưởng chừng như giúp con nên người. Quát mắng, đòn roi, áp đặt hay xem nhẹ cảm xúc có thể khiến trẻ sợ hãi, mất tự tin và âm thầm chịu đựng áp lực tâm lý kéo dài.
Quát mắng và đòn roi khiến trẻ nghe lời vì sợ hãi
Khi trẻ mắc lỗi, một số phụ huynh lựa chọn quát mắng, đe dọa hoặc đánh con với mong muốn hành vi được thay đổi ngay lập tức. Cách này có thể khiến trẻ nghe lời trong thời điểm đó, nhưng sự vâng lời xuất phát từ nỗi sợ không đồng nghĩa với việc trẻ đã hiểu vấn đề.
Theo Tiến sĩ Preeti Singh - chuyên gia tư vấn tâm lý lâm sàng và trị liệu tâm lý tại Bệnh viện Paras (Ấn Độ), trẻ có thể trở nên lo lắng, xấu hổ, sợ mắc lỗi nếu thường xuyên đối diện với sự tức giận của cha mẹ. Về lâu dài, những trải nghiệm này có thể làm tổn thương cảm xúc nghiêm trọng và ảnh hưởng đến cách trẻ phản ứng trước các tình huống căng thẳng.
Đòn roi cũng có thể khiến trẻ hình thành quan niệm rằng bạo lực là một cách giải quyết mâu thuẫn. Một số trẻ có thể trở nên khép kín, trong khi những em khác có thể phản ứng bằng sự nóng nảy, chống đối hoặc hành vi hung hăng.
Quát mắng hay đòn roi có thể khiến trẻ chịu áp lực tâm lý kéo dài và bị tổn thương cảm xúc.
Khi cảm xúc của trẻ liên tục bị xem nhẹ
Không phải cha mẹ nào cũng nhận ra rằng việc phủ nhận cảm xúc có thể khiến trẻ tổn thương. Tạp chí Psychology Today chỉ ra những câu nói mang hàm ý rằng trẻ không có lý do để buồn, sợ hãi hay thất vọng có thể khiến con dần cho rằng cảm xúc của mình là điều không nên bộc lộ.
Khi không tìm thấy một không gian an toàn để chia sẻ, trẻ có xu hướng giữ mọi chuyện trong lòng. Một số em trở nên ít nói, khép kín và ngại tìm kiếm sự giúp đỡ ngay cả khi đang gặp áp lực.
Tổn thương cảm xúc có thể thay đổi tính cách và hành vi của trẻ
Cùng chịu một kiểu áp lực nhưng mỗi trẻ có thể phản ứng theo cách khác nhau. Có trẻ trở nên nhút nhát, thiếu tự tin và né tránh giao tiếp, trong khi một số em lại thường xuyên nổi nóng, chống đối hoặc phản ứng mạnh trước những yêu cầu của người lớn.
Những thay đổi này đôi khi bị quy kết đơn giản là trẻ bướng bỉnh hoặc khó bảo. Tuy nhiên, nếu hành vi xuất hiện thường xuyên và kéo theo những khó khăn trong học tập, giao tiếp hoặc các mối quan hệ, cha mẹ cần nhìn nhận sâu hơn về nguyên nhân.
Tổn thương cảm xúc cũng có thể khiến trẻ gặp khó khăn khi xây dựng mối quan hệ với bạn bè và người xung quanh. Khi thiếu cảm giác an toàn, trẻ có thể không biết cách chia sẻ nhu cầu, kiểm soát cảm xúc hoặc tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần.
Khi trẻ nghĩ mình không đủ tốt để được yêu thương
Những lời chỉ trích lặp đi lặp lại có thể tác động đến cách trẻ nhìn nhận chính mình. Nếu thường xuyên nghe rằng mình kém cỏi, vụng về hoặc luôn làm sai, trẻ có thể dần hình thành suy nghĩ rằng bản thân không đủ tốt.
Một số trẻ trở nên sợ thất bại và không dám thử những điều mới. Các em có thể chỉ cảm thấy mình có giá trị khi đạt thành tích hoặc đáp ứng đúng những kỳ vọng mà cha mẹ đặt ra.
Cha mẹ có thể kỷ luật con mà không gây tổn thương cảm xúc
Kỷ luật vẫn là một phần cần thiết trong quá trình nuôi dạy trẻ. Tuy nhiên, thay vì dùng nỗi sợ để buộc con nghe lời, cha mẹ có thể đặt ra những nguyên tắc rõ ràng và giải thích cho trẻ hiểu vì sao một hành vi chưa phù hợp.
Khi trẻ mắc lỗi, người lớn nên tập trung vào hành vi cần thay đổi thay vì dùng những từ ngữ gắn nhãn cho tính cách. Cách tiếp cận này giúp trẻ nhận ra hậu quả từ hành động của mình mà không cảm thấy toàn bộ con người bị phủ nhận.
Lắng nghe và ghi nhận giúp trẻ xây dựng sự tự tin
Một cuộc trò chuyện với con không nhất thiết phải bắt đầu bằng câu hỏi về điểm số hay thành tích. Cha mẹ có thể quan tâm đến những điều khiến trẻ vui, buồn, lo lắng hoặc gặp khó khăn trong ngày.
Khi trẻ chia sẻ, người lớn nên cố gắng lắng nghe trước khi đưa ra lời khuyên. Việc được nói ra suy nghĩ mà không lập tức bị phán xét giúp trẻ cảm thấy mình được tôn trọng và an toàn trong chính gia đình.
Bên cạnh đó, cha mẹ nên ghi nhận những thay đổi tích cực thay vì chỉ chú ý đến lỗi sai. Một lời động viên đúng lúc có thể giúp trẻ nhận ra nỗ lực của mình, từ đó từng bước xây dựng sự tự tin và động lực thay đổi.
Lắng nghe, tôn trọng cảm xúc và ghi nhận nỗ lực của trẻ là nền tảng giúp con có cảm giác an toàn.
Thay đổi cách nuôi dạy để bảo vệ sức khỏe tinh thần của trẻ
Nuôi dạy con không chỉ là giúp trẻ biết nghe lời mà còn là quá trình hình thành khả năng quản lý cảm xúc, tự chịu trách nhiệm và xây dựng lòng tự tin. Cách cha mẹ giao tiếp, đặt giới hạn và phản ứng trước lỗi sai của con đều có thể ảnh hưởng đến quá trình này.
Nếu trẻ có những thay đổi kéo dài về cảm xúc, hành vi, học tập hoặc các mối quan hệ, gia đình không nên chỉ quy kết đó là sự bướng bỉnh. Chủ động lắng nghe và tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp có thể giúp trẻ được quan tâm đúng lúc, đồng thời hạn chế những tổn thương cảm xúc kéo dài.
