Cô đơn ở người cao tuổi không chỉ là trạng thái cảm xúc mà đang trở thành vấn đề đáng lo ngại trong cộng đồng. Những mất mát trong cuộc sống, khoảng cách thế hệ, sự thay đổi nhanh chóng của xã hội khiến nhiều người cao tuổi rơi vào cảm giác lạc lõng, tăng nguy cơ trầm cảm, thậm chí xuất hiện ý định tự sát nếu không được phát hiện và hỗ trợ kịp thời.
Người cao tuổi vẫn cảm thấy cô đơn khi sống cùng con cháu
Sau khi chồng qua đời, bà T. (66 tuổi, Bắc Ninh) sống một mình tại quê nhà. Dù các con thường xuyên gọi điện, quan tâm nhưng vì làm việc tại Hà Nội nên không thể ở bên mẹ mỗi ngày. Sự mất mát người bạn đời sau nhiều năm gắn bó đã khiến cuộc sống của bà thay đổi hoàn toàn.
Trong nhiều năm trước, bà là người trực tiếp chăm sóc chồng sau khi ông bị đột quỵ, liệt nửa người và mất khả năng tự chăm sóc. Khi người bạn đời qua đời, bà dần rơi vào trạng thái trống trải, thiếu người trò chuyện, mất ngủ nghiêm trọng, nhiều đêm thức trắng và chỉ ngủ khoảng 2 giờ mỗi ngày.
Cùng với đó là những cơn đau đầu kéo dài, chán ăn, sụt 5kg trong vòng 2 tháng, mất hứng thú với mọi hoạt động, thường xuyên khóc và cho rằng bản thân là gánh nặng của gia đình. Đáng lo ngại, bà T. đã nhiều lần xuất hiện ý định tự sát để "giải thoát".
Sau khi điều trị tại địa phương không cải thiện, gia đình đã đưa bà đến Viện Sức khỏe Tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai). Các bác sĩ chẩn đoán bà mắc trầm cảm nặng kèm triệu chứng loạn thần và ý tưởng tự sát. Sau 17 ngày điều trị bằng thuốc kết hợp trị liệu tâm lý, thư giãn cùng kích thích từ xuyên sọ, sức khỏe bà cải thiện và được xuất viện, theo dõi ngoại trú.
Cô đơn kéo dài ở người cao tuổi có thể làm gia tăng nguy cơ trầm cảm và nhiều vấn đề sức khỏe tinh thần.
Khoảng 1/3 người cao tuổi đang phải đối mặt với cảm giác cô đơn
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Sức khỏe Tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai), tuổi già là giai đoạn con người dễ cảm thấy cô đơn nhất. Các nghiên cứu tại nhiều quốc gia phát triển cho thấy khoảng 1/3 người già đang đối mặt với nỗi cô đơn. Tỷ lệ này còn cao hơn ở những người mắc bệnh tim mạch, lo âu, trầm cảm hoặc sa sút trí tuệ.
Trong khi đó, TS. Nguyễn Thị Phương Mai, Trưởng Phòng Sức khỏe tâm thần người cao tuổi và Y học giấc ngủ, Viện Sức khỏe Tâm thần cho biết nhiều nghiên cứu tại Hoa Kỳ ghi nhận 17 - 57% người cao tuổi từng trải qua cảm giác cô đơn. Trường hợp này đặc biệt phổ biến ở những người mắc bệnh trầm cảm, tim mạch và lo âu.
Các chuyên gia nhấn mạnh rằng nhiều người vẫn hiểu sai khi cho rằng cô đơn đồng nghĩa với sống một mình. Thực tế, cô đơn là cảm nhận mang tính chủ quan khi một người cảm thấy thiếu những kết nối xã hội hoặc tình cảm.
Một người sống độc lập nhưng vẫn duy trì được các mối quan hệ bạn bè, thường xuyên tham gia hoạt động cộng đồng và cảm thấy cuộc sống có ý nghĩa chưa chắc đã cô đơn. Ngược lại, những người sống cùng con cháu nhưng vẫn cảm thấy mình không được lắng nghe, không còn được cần đến hoặc không có ai để chia sẻ thì mới là cô đơn thực sự.
Vì sao người cao tuổi dễ rơi vào trạng thái cô đơn?
Theo các chuyên gia, cô đơn ở người cao tuổi thường là kết quả của nhiều yếu tố cộng hưởng. Trong đó, việc mất người bạn đời là cú sốc tinh thần lớn nhất đối với nhiều người cao tuổi khi họ không chỉ mất đi người đồng hành mà còn mất đi chỗ dựa tinh thần sau nhiều năm gắn bó.
Việc nghỉ hưu cũng khiến nhiều người cảm thấy hụt hẫng vì không còn môi trường làm việc quen thuộc, mất đi các mối quan hệ đồng nghiệp và cảm giác được cống hiến. Bên cạnh đó là khoảng cách thế hệ ngày càng lớn khi con cháu bận rộn học tập, làm việc hoặc sinh sống xa nhà.
Mất người bạn đời, nghỉ hưu và khoảng cách thế hệ là những nguyên nhân phổ biến khiến người cao tuổi rơi vào trạng thái cô đơn.
Dù được chăm lo đầy đủ về vật chất, nhiều người cao tuổi vẫn cảm thấy mình không còn được lắng nghe hay chia sẻ. Sự suy giảm sức khỏe, mắc các bệnh mạn tính, hạn chế vận động, suy giảm thị lực hoặc thính lực cũng khiến người cao tuổi ít tham gia các hoạt động xã hội hơn, từ đó dễ thu mình và gia tăng nguy cơ rối loạn tâm thần.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Tuấn, người cao tuổi thường phải đối mặt với nhiều mất mát như suy giảm sức khỏe, nghỉ hưu, khó khăn tài chính, mất người thân và thu hẹp các mối quan hệ xã hội. Vì vậy, áp lực đối với người cao tuổi là rất lớn.
Những dấu hiệu cảnh báo sức khỏe tinh thần người cao tuổi suy giảm
Các chuyên gia khuyến cáo gia đình cần quan tâm nếu người cao tuổi xuất hiện những thay đổi bất thường trong sinh hoạt và cảm xúc. Về hành vi, người cao tuổi có thể ít ra khỏi nhà, hạn chế giao tiếp với bạn bè, hàng xóm, từ bỏ những hoạt động từng yêu thích, thường xuyên ngồi một mình hoặc né tránh các cuộc gọi.
Về cảm xúc, người bệnh thường buồn bã kéo dài, dễ tủi thân, hay khóc, cáu gắt, nhạy cảm quá mức hoặc thường xuyên cảm thấy mình bị bỏ rơi. Nhiều người liên tục phàn nàn, trách móc con cháu, ngại bày tỏ ý kiến và thường xuyên nói những câu như: "tôi là gánh nặng", "tôi không còn giá trị" hoặc "không ai cần tôi nữa".
Bên cạnh đó là các biểu hiện về thể chất như mất ngủ hoặc ngủ không sâu giấc, chán ăn, ăn không ngon, sụt cân không rõ nguyên nhân, đau đầu hoặc đau nhức cơ thể kéo dài dù không phát hiện bệnh lý thực thể cũng nên được quan tâm. Đây là các dấu hiệu cảnh báo sức khỏe tinh thần người cao tuổi bị suy giảm.
Theo các bác sĩ, nếu người cao tuổi cô đơn kéo dài, mất hứng thú với cuộc sống, lo âu, thường xuyên cảm thấy bản thân vô dụng hoặc nhắc đến cái chết, gia đình cần đưa họ đến cơ sở chuyên khoa tâm thần để được thăm khám sớm. Việc phát hiện và can thiệp kịp thời giúp phòng ngừa hội chứng trầm cảm cũng như giảm nguy cơ tự sát.
Những thay đổi về cảm xúc và hành vi là dấu hiệu cho thấy người cao tuổi đang cô đơn.
Gia đình là "liều thuốc" quan trọng giúp người cao tuổi vượt qua nỗi cô đơn
Theo TS. Nguyễn Thị Phương Mai, hỗ trợ người cao tuổi vượt qua cô đơn cần bắt đầu từ chính gia đình. Những hành động tưởng chừng rất đơn giản như duy trì các cuộc gọi thường xuyên, cùng ăn bữa cơm gia đình, dành thời gian lắng nghe hoặc giao cho họ những công việc phù hợp đều giúp họ cảm thấy mình vẫn có vai trò và giá trị.
Bên cạnh đó, gia đình cũng nên khuyến khích người cao tuổi duy trì các hoạt động thường ngày như đọc sách, chăm sóc cây cảnh, nghe nhạc, tập thể dục nhẹ nhàng. Trong thời đại công nghệ, việc hướng dẫn người cao tuổi sử dụng điện thoại thông minh, gọi video với con cháu hay xem hình ảnh của gia đình cũng là giải pháp hiệu quả để giảm cảm giác cô đơn.
