Ung thư gan hiện nằm trong nhóm ung thư phổ biến và có tỷ lệ tử vong cao trên toàn cầu. Theo thống kê của GLOBOCAN 2022, thế giới ghi nhận hơn 860.000 ca mắc mới và hơn 700.000 ca tử vong vì căn bệnh này. Tại châu Á, xu hướng trẻ hóa bệnh gan ngày càng rõ, đặc biệt ở nhóm nam giới có lối sống thiếu lành mạnh, ít vận động và ăn uống mất kiểm soát.
Nhiều người vẫn tin rằng chỉ cần tránh rượu bia là đã “an toàn”. Thực tế, gan có thể bị bào mòn bởi nhiều yếu tố khác, thậm chí còn âm thầm và dai dẳng hơn cả cồn.
Thực phẩm mốc và độc tố aflatoxin: Nguy cơ từ thói quen “tiếc của”
Lạc, ngô, gạo, đậu, ớt khô hay gia vị để lâu trong môi trường ẩm mốc có thể sinh ra aflatoxin – một độc tố do nấm Aspergillus tạo ra. Đây là chất được xếp vào nhóm có khả năng gây ung thư ở người.
Điều nguy hiểm là aflatoxin không chỉ tồn tại ở phần mốc nhìn thấy được. Khi thực phẩm đã nhiễm nấm, độc tố có thể lan sâu bên trong và không bị loại bỏ hoàn toàn khi nấu ở nhiệt độ thông thường. Việc “cắt bỏ phần hỏng rồi dùng tiếp” không giúp loại bỏ rủi ro, mà có thể khiến cơ thể hấp thụ độc tố trong thời gian dài.
Aflatoxin có khả năng gây đột biến tế bào gan, làm rối loạn cơ chế sửa chữa DNA. Khi tổn thương lặp đi lặp lại qua nhiều năm, nguy cơ hình thành ung thư biểu mô tế bào gan tăng lên rõ rệt. Đây là kiểu tổn thương âm thầm, không biểu hiện triệu chứng tức thì nhưng tích lũy theo thời gian.
Đồ uống nhiều đường và gan nhiễm mỡ không do rượu
Một thực tế đang gia tăng ở nam giới trẻ là gan nhiễm mỡ không do rượu. Thủ phạm không phải cồn mà là lượng đường cao trong nước ngọt, trà sữa, nước tăng lực và các loại đồ uống đóng chai.
Fructose công nghiệp khi vào cơ thể được chuyển hóa chủ yếu tại gan. Khi lượng đường nạp vào vượt nhu cầu năng lượng, gan buộc phải chuyển phần dư thành triglyceride để tích trữ. Sự tích tụ này lâu dần dẫn đến gan nhiễm mỡ.
Khác với mỡ dưới da, mỡ trong gan làm gia tăng stress oxy hóa và phản ứng viêm mạn tính. Quá trình này có thể tiến triển từ gan nhiễm mỡ đơn thuần sang viêm gan nhiễm mỡ, xơ gan và cuối cùng là ung thư gan nếu không được kiểm soát.
Không ít người trẻ gần như không uống rượu nhưng mỗi ngày tiêu thụ vài lon nước ngọt. Với gan, áp lực chuyển hóa đường kéo dài cũng là một dạng “quá tải” không kém gì bia rượu.
Thức khuya và rối loạn nhịp sinh học
Gan chịu ảnh hưởng trực tiếp từ đồng hồ sinh học của cơ thể. Ban đêm là thời điểm cơ thể tăng cường sửa chữa tế bào, điều hòa chuyển hóa và thải độc. Việc thức khuya triền miên làm rối loạn nhịp sinh học, tăng cortisol và stress oxy hóa, đồng thời làm suy giảm khả năng tái tạo tế bào gan.
Ở người trẻ, gan có khả năng bù trừ rất tốt nên ít khi biểu hiện triệu chứng rõ ràng. Tuy nhiên, tổn thương vi thể vẫn diễn ra âm thầm. Sau nhiều năm, những thay đổi này có thể tích tụ thành xơ hóa hoặc rối loạn cấu trúc tế bào gan.
Làm việc muộn, sử dụng thiết bị điện tử đến khuya, ngủ thiếu giấc kéo dài là yếu tố thường bị xem nhẹ. Trong khi đó, gan lại là cơ quan chịu ảnh hưởng lâu dài.
Lạm dụng thuốc và thực phẩm bổ sung
Gan là trung tâm chuyển hóa và giải độc của cơ thể. Hầu hết thuốc giảm đau, kháng sinh, thuốc tăng cơ, sản phẩm hỗ trợ sinh lý hay thực phẩm chức năng đều phải qua gan để xử lý.
Việc sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc, tự ý tăng liều hoặc dùng kéo dài có thể gây viêm gan do thuốc. Một số sản phẩm thảo dược, “bổ gan” không rõ nguồn gốc thậm chí chứa hoạt chất gây độc tế bào gan.
Tổn thương do thuốc thường không gây đau ngay lập tức. Men gan có thể tăng nhẹ nhưng không đủ để người dùng chú ý. Khi tình trạng này lặp lại trong thời gian dài, nguy cơ xơ hóa và biến đổi ác tính của tế bào gan tăng lên.
Xem nhẹ viêm gan B và C
Tại châu Á, viêm gan B và C vẫn là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến ung thư gan. Virus tồn tại dai dẳng trong tế bào gan, gây viêm mạn tính và thúc đẩy quá trình xơ hóa.
Nhiều nam giới trẻ mang virus nhưng không có triệu chứng rõ ràng nên không tầm soát định kỳ. Khi không được theo dõi và điều trị đúng phác đồ, quá trình viêm kéo dài có thể làm tăng nguy cơ chuyển dạng ác tính.
Việc không tiêm vaccine viêm gan B, không xét nghiệm kiểm tra định kỳ hoặc chủ quan khi đã nhiễm virus là những khoảng trống lớn trong phòng ngừa ung thư gan hiện nay.
Không uống rượu chưa chắc đã an toàn
Gan có khả năng tái tạo đáng kinh ngạc, nhưng cũng chính vì vậy mà bệnh lý thường diễn tiến âm thầm. Đến khi xuất hiện triệu chứng như mệt mỏi kéo dài, sụt cân, vàng da hoặc đau tức hạ sườn phải, tổn thương thường đã ở giai đoạn muộn.
Phòng ngừa ung thư gan không chỉ dừng ở việc hạn chế rượu bia. Đó là sự kết hợp của chế độ ăn an toàn, kiểm soát đường và cân nặng, ngủ đủ giấc, sử dụng thuốc hợp lý và tầm soát viêm gan virus định kỳ.
Khi những thói quen tưởng như nhỏ nhặt được duy trì trong nhiều năm, chúng có thể tạo ra khác biệt lớn – theo cả hai hướng. Giữ cho lá gan khỏe mạnh không phải là việc làm trong một ngày, mà là lựa chọn lặp lại mỗi ngày.
