Trong quan niệm dân gian Việt Nam, khi cúng lễ thì vẫn thường nghĩ tới các chúng sinh cô hồn lang thang. Tuy nhiên riêng tháng 7 âm lịch là tháng mà nhấn mạnh có hẳn lễ cúng riêng cho các cô hồn vì cho rằng tháng này là tháng Quỷ Môn Quan mở cửa, cô hồn về trần. Tuy nhiên người xưa thường chú trọng làm lễ cúng ngày trước trưa ngày rằm tháng 7.
Vì sao Quỷ Môn Quan được cho là mở từ mùng 2 đến Rằm tháng 7?
Trong tín ngưỡng dân gian, tháng 7 âm lịch thường được gắn với quan niệm về Quỷ Môn Quan, nơi được cho là ranh giới giữa cõi âm và cõi dương. Người xưa truyền rằng vào đầu tháng 7, Quỷ Môn Quan mở để các vong hồn có thể trở về dương gian trong một khoảng thời gian nhất định.
Có quan niệm cho rằng thời gian này bắt đầu từ mùng 2 tháng 7 âm lịch và kéo dài đến ngày Rằm. Trong khoảng thời gian ấy, các gia đình có thể làm lễ cúng chúng sinh, bố thí đồ ăn và cầu mong bình an cho gia đình.
Đến Rằm tháng 7, thời gian được cho là đã gần kết thúc. Vì vậy, người xưa thường nhắc con cháu chủ động làm lễ từ sớm, thay vì chờ đến cuối ngày Rằm mới chuẩn bị mâm cúng.
Vì sao phải cúng trước trưa Rằm tháng 7?
Theo cách lý giải dân gian, từ sau trưa Rằm tháng 7, Quỷ Môn Quan được cho là bắt đầu đóng lại. Những vong hồn đã trở về dương gian trong thời gian mở cửa phải tìm đường trở về âm phủ trước khi cánh cửa này đóng hoàn toàn.
Bởi vậy, việc cúng cô hồn sau trưa Rằm được xem là quá muộn. Không phải vì mâm lễ sau thời điểm đó nhất định mang lại điều xấu, mà theo quan niệm xưa, đó không còn là thời điểm thích hợp để thực hiện lễ bố thí cho các vong hồn.
Đây cũng là lý do trong nhiều gia đình, lễ cúng chúng sinh được làm vào những ngày trước Rằm hoặc buổi sáng ngày 15 tháng 7 âm lịch. Cúng sớm được xem là chu đáo, đúng thời điểm và không phải chờ đến lúc Quỷ Môn Quan sắp đóng.
Vì sao nhiều nhà cúng cô hồn rải rác từ mùng 2 tháng 7?
Nếu tin theo quan niệm dân gian này, gia đình không nhất thiết phải đợi đến ngày Rằm tháng 7 mới cúng cô hồn. Khoảng thời gian từ mùng 2 đến trước trưa ngày 15 được xem là thời gian có thể làm lễ, nên nhiều gia đình lựa chọn một ngày thuận tiện để chuẩn bị mâm cúng.
Cách làm này cũng giúp tránh việc quá nhiều gia đình cùng chờ đến đúng ngày Rằm mới thực hiện. Có nhà cúng đầu tháng, có nhà cúng vào những ngày giữa tháng, có nhà lại chọn một ngày phù hợp với công việc và phong tục của gia đình.
Điều quan trọng trong quan niệm truyền thống là lễ cúng cần hoàn thành trước thời điểm được cho là Quỷ Môn Quan đóng lại. Vì thế, người xưa mới có lời dặn con cháu đừng để việc cúng cô hồn đến quá muộn.
Cúng cô hồn và cúng gia tiên Rằm tháng 7 có giống nhau không?
Cúng gia tiên và cúng cô hồn là hai nghi lễ có ý nghĩa khác nhau. Lễ cúng gia tiên hướng về ông bà, tổ tiên và những người thân đã khuất trong gia đình, thể hiện lòng tưởng nhớ và hiếu kính của con cháu.
Trong khi đó, cúng cô hồn hay cúng chúng sinh mang ý nghĩa bố thí cho những vong hồn không nơi nương tựa theo quan niệm dân gian. Vì vậy, cách chuẩn bị lễ vật, vị trí đặt mâm cúng và thời điểm thực hiện cũng có thể khác nhau tùy phong tục từng gia đình, từng địa phương.
Đặc biệt, lời dặn không cúng cô hồn sau trưa Rằm tháng 7 chủ yếu liên quan đến quan niệm về thời gian các vong hồn ở dương gian. Không nên lấy quy tắc này để áp dụng máy móc cho mọi nghi lễ trong ngày Rằm tháng 7.
Điều gì xảy ra nếu cúng sau trưa Rằm?
Theo quan niệm dân gian truyền thống, cúng cô hồn sau trưa Rằm bị xem là muộn bởi thời gian dành cho các vong hồn đã gần kết thúc. Nếu Quỷ Môn Quan được cho là sắp đóng, những vong hồn cũng phải trở về âm phủ, nên việc chuẩn bị lễ cúng lúc này không còn đúng với thời điểm mà người xưa lựa chọn.
Tuy nhiên, đây là quan niệm tín ngưỡng dân gian được lưu truyền, không phải kết luận khoa học về sự tồn tại của Quỷ Môn Quan hay vong hồn. Vì vậy, người hiện đại có thể tìm hiểu và giữ gìn phong tục với thái độ tôn trọng nhưng không cần quá hoang mang nếu vì điều kiện thực tế mà không thể cúng đúng thời gian.
Nếu gia đình coi trọng phong tục truyền thống, cách đơn giản nhất là chủ động chuẩn bị lễ từ những ngày trước Rằm hoặc hoàn thành lễ vào buổi sáng ngày 15 tháng 7 âm lịch.
Lời dặn của người xưa thực chất là gì?
Đằng sau câu chuyện không cúng cô hồn sau trưa Rằm tháng 7 là một cách lý giải rất đặc trưng của tín ngưỡng dân gian. Người xưa tin rằng Quỷ Môn Quan có thời gian mở cửa để các vong hồn trở về, và đến Rằm tháng 7 thì cánh cửa ấy sắp đóng.
Bởi vậy, việc cúng chúng sinh thường được thực hiện rải rác từ mùng 2 đến trước trưa ngày 15 tháng 7 âm lịch. Cúng sớm được xem là thể hiện sự chu đáo, còn để sau trưa Rằm mới cúng thì đã quá thời điểm theo quan niệm truyền thống.
Ngày nay, mỗi gia đình có thể giữ phong tục theo cách phù hợp với điều kiện của mình. Điều đáng trân trọng không chỉ nằm ở giờ cúng hay mâm lễ lớn nhỏ, mà còn ở ý nghĩa nhân văn của tục cúng chúng sinh: biết chia sẻ, bố thí và hướng con người đến sự tử tế, bình an.
Nếu muốn giữ đúng tập tục mà ông bà truyền lại, có lẽ lời nhắc đơn giản nhất vẫn là: cúng cô hồn nên làm từ mùng 2 đến trước trưa Rằm tháng 7, đừng để đến chiều Rằm mới thực hiện khi thời điểm Quỷ Môn Quan được dân gian cho là sắp đóng lại.
*Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo chiêm nghiệm giải trí
