Ếch òn khiến nhiều người e ngại ngay từ lần đầu nhìn thấy bởi thân hình nhỏ, bụng phình to và lớp da phủ đầy chất nhầy. Thế nhưng, trái ngược với ngoại hình có phần "khó gần", loài lưỡng cư này được người dân miền Trung, đặc biệt là đồng bào Chăm ở Ninh Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hòa), xem như đặc sản mùa mưa.
Ếch òn là con gì, sống ở đâu?
Ếch òn thuộc họ lưỡng cư, có "họ hàng" gần với ếch, cóc, nhái, ễnh ương nhưng lại sở hữu ngoại hình rất đặc biệt. Chúng có thân hình nhỏ nhắn, cỡ nửa bàn tay người lớn, bụng phình căng tròn, toàn thân phủ một lớp nhớt đặc trưng.
Loại ếch này khá kén môi trường sống, chỉ tồn tại ở những vùng đồi cát hoặc chân núi có nền đất tơi xốp. Tại Việt Nam, chúng tập trung nhiều nhất ở khu vực Khánh Hòa (thuộc Ninh Thuận cũ) và một phần giáp ranh Lâm Đồng (Bình Thuận cũ) .
Người dân địa phương chia ếch òn thành 2 nhóm, bao gồm ếch òn đá và ếch òn thường (hay còn gọi là ếch òn quê). Trong đó, ếch òn đá có bộ xương lớn hơn nên kích thước cũng nhỉnh hơn loại còn lại.
Dù có sự khác biệt về ngoại hình, cả hai loại ếch đều sở hữu phần thịt săn chắc, vị ngọt tự nhiên và bộ xương khá mềm. Nhiều người từng thưởng thức còn nhận xét thịt ếch òn thơm, dai và ngon hơn cả thịt ếch đồng hoặc thịt gà.
Ếch òn chỉ xuất hiện vào đầu mùa mưa ở Khánh Hòa và Lâm Đồng.
Mùa "săn" ếch òn ngắn ngủi nhưng nhộn nhịp
Khoảng tháng 5 đến tháng 6 hằng năm, khi những cơn mưa đầu mùa thấm sâu xuống nền cát, ếch òn đồng loạt rời hang để tìm thức ăn, giao phối và sinh sản. Tiếng kêu vang đặc trưng của chúng cũng là dấu hiệu quen thuộc để người dân địa phương nhận biết mùa ếch òn đã đến.
Theo người dân bản địa, thời gian khai thác loài lưỡng cư này chỉ kéo dài khoảng nửa tháng nên ai cũng tranh thủ những đêm mưa để đi bắt, vừa cải thiện bữa ăn gia đình, vừa có thêm nguồn thu nhập. Trời càng mưa lớn và kéo dài, số lượng ếch òn xuất hiện càng nhiều.
Thức ăn của chúng chủ yếu là mối và các loài côn trùng bay thấp. Sau khi sinh sản trong các vũng nước mưa, chúng tiếp tục vùi mình xuống lớp đất ẩm vào mùa khô.
Ếch òn được chế biến thành nhiều món đặc sản
Người dân thường bóp ếch với muối để khử nhớt, sau đó trụng qua nước sôi rồi rửa sạch trước khi chế biến. Từ nguyên liệu này, các đầu bếp dân gian có thể biến tấu thành nhiều món: hấp, luộc, nướng muối ớt, xào lăn hay trộn gỏi. Trong đó, món được lòng thực khách nhất vẫn là ếch òn nấu canh chua lá me non.
Để nấu món canh này, ếch được giữ nguyên da, mổ dọc bụng rồi phi thơm cùng hành tỏi. Nước dùng được nấu từ hỗn hợp ớt sừng, đầu hành, muối hạt giã nhuyễn, hòa thêm chút nước cốt me rồi thả phần ếch đã xào thơm vào nấu chín. Vị chua thanh của lá me quyện cùng vị béo bùi từ phần trứng non trong bụng ếch tạo nên hương vị khó quên.
Với những mẻ ếch đầu mùa, người dân đôi khi giữ nguyên cả nội tạng để chế biến. Tuy nhiên, các đầu bếp khuyên nên loại bỏ phần ruột chứa ký sinh trùng, đồng thời nấu ếch chín kỹ trước khi thưởng thức để đảm bảo an toàn.
Ếch òn được xem là "quốc hồn quốc túy" trong ẩm thực Chăm.
Giá đắt đỏ vẫn không thiếu người săn lùng
Do sản lượng ếch òn khan hiếm và chỉ xuất hiện đúng mùa, nên giá bán loại đặc sản này biến động khá mạnh theo từng khu vực. Ngay tại các khu chợ quê Khánh Hòa, chúng có giá dao động khoảng 70.000 - 75.000 đồng/kg. Tuy nhiên, khi vận chuyển tới các thành phố lớn như TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai, mức giá có thể vọt lên tới 220.000 - 250.000 đồng/kg.
Nhờ vào hiệu ứng lan truyền của các video, bài đăng trải nghiệm ăn ếch òn trên mạng xã hội mà món ăn miền Trung này được biết đến rộng rãi hơn. Người chưa thưởng thức thì tò mò vì ngoại hình khác lạ, người ăn rồi thì dành lời khen cho hương vị độc đáo của món ăn.
Tuy nhiên, đi kèm với sức hút ngày càng lớn là những ý kiến kêu gọi khai thác loài ếch có trách nhiệm. Người dân địa phương cho rằng đây là loài vật giúp kiểm soát côn trùng và góp phần duy trì cân bằng sinh thái nên cần tránh săn bắt quá mức.
Ăn ếch òn sao cho bền vững?
Ông Nguyễn Thường Quân, Chủ tịch Hiệp hội Đầu bếp Việt Nam (VICA), cho rằng nếu xét ở góc độ văn hóa ẩm thực, ếch òn cũng giống nhiều đặc sản vùng miền như đuông dừa, nhộng ong rừng, pịa hay thắng cố. Những món ăn này đều gợi sự tò mò của thực khách và mang đậm bản sắc địa phương.
Tuy nhiên, ông nhấn mạnh không nên tận diệt động, thực vật trong tự nhiên chỉ để phục vụ nhu cầu ẩm thực, nhất là với những loài có nguy cơ tuyệt chủng. Ông cũng kêu gọi lan tỏa xu hướng ăn uống có trách nhiệm và khai thác nguồn lợi tự nhiên một cách bền vững.
Vì vậy, người dân được khuyến khích khai thác loài ếch này có chọn lọc, chừng mực. Suy cho cùng, sức hấp dẫn của ếch òn không chỉ nằm ở hương vị độc đáo mà còn ở câu chuyện văn hóa và sinh thái phía sau.
