Một người phải đưa điện thoại cho bạn đời kiểm tra mỗi tối, người khác muốn mua gì cũng phải ngửa tay xin tiền. Những chuyện tưởng chỉ là cách vợ chồng “quản nhau” đôi khi lại che giấu một vấn đề nghiêm trọng hơn: bạo lực tinh thần trong gia đình, khi sự quan tâm dần biến thành kiểm soát và tước đi quyền riêng tư, tự chủ của một người.
Bạo lực tinh thần trong gia đình không chỉ bắt đầu bằng một trận cãi vã
Bạo lực gia đình thường được hình dung qua những hành vi dễ nhận biết như đánh đập, đe dọa hay gây thương tích. Tuy nhiên, Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 xác định bạo lực gia đình là hành vi cố ý gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, tình dục hoặc kinh tế đối với thành viên khác.
Ở góc độ tinh thần, tổn thương đôi khi đến từ những việc diễn ra lặp đi lặp lại trong đời sống vợ chồng: lăng mạ, chì chiết, cố ý xúc phạm danh dự, cô lập hoặc ngăn cản một người duy trì các mối quan hệ xã hội lành mạnh. Những hành vi này không nhất thiết để lại dấu vết trên cơ thể nhưng có thể tạo áp lực tâm lý kéo dài.
Trong phiên thảo luận tổ tại Quốc hội vào năm 2022 về dự án Luật Phòng, chống bạo lực gia đình sửa đổi, đại biểu Lê Minh Nam từng đề cập đến vấn đề trên. Ông đã đề nghị xem xét những hành vi ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần như vợ chồng kiểm tra tin nhắn của nhau, cha mẹ so sánh con với bạn bè.
Ông cũng cho rằng có những biểu hiện tưởng chừng rất đời thường như vợ hoặc chồng về nhà không nói chuyện. Tuy nhiên, khi những hành vi trên được sử dụng theo cách gây tổn thương thì cần được nhìn nhận dưới góc độ bạo lực tinh thần trong gia đình.
Những tổn thương tinh thần âm thầm cũng có thể là bạo lực tinh thần trong gia đình.
Kiểm tra tin nhắn: Khi sự quan tâm biến thành kiểm soát đời tư
Điện thoại là không gian chứa nhiều thông tin cá nhân, từ cuộc trò chuyện với bạn bè, đồng nghiệp đến những suy nghĩ riêng tư. Vì vậy, việc một người liên tục yêu cầu bạn đời đưa điện thoại để kiểm tra, đọc tin nhắn hoặc giải trình từng mối liên hệ có thể khiến sự tin tưởng trong hôn nhân dần chuyển thành cảm giác bị giám sát.
Đại biểu Lê Minh Nam cũng từng đề nghị bổ sung những hành vi gây ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần thành viên gia đình vào phạm vi xem xét của luật. Điểm đáng chú ý là ông không chỉ đề cập đến những cuộc cãi vã gay gắt mà còn đưa ra các hành vi khó nhận diện hơn, trong đó có việc vợ chồng kiểm tra tin nhắn của nhau.
Tuy nhiên, không nên hiểu rằng cứ kiểm tra điện thoại giữa vợ chồng là đương nhiên được pháp luật xác định là bạo lực gia đình. Điều đáng lưu ý nằm ở bối cảnh, mục đích và cách hành vi được thực hiện. Khi một người thường xuyên bị xâm phạm đời tư hoặc cô lập khỏi các mối quan hệ, đó có thể là dấu hiệu của một dạng kiểm soát gây tổn hại về tinh thần.
Kiểm soát tiền bạc: Khi một người mất quyền tự chủ
Tiền bạc là vấn đề dễ gây tranh cãi trong gia đình bởi mỗi cặp vợ chồng có cách quản lý tài chính khác nhau. Việc cùng thống nhất ngân sách, phân chia khoản chi hoặc một người phụ trách tài chính gia đình không đồng nghĩa với bạo lực. Ranh giới xuất hiện khi tiền được sử dụng như công cụ để khiến người còn lại phụ thuộc và không có quyền tự quyết.
Kiểm soát tài chính quá mức có thể khiến một người mất quyền tự chủ trong chính gia đình mình.
Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 đã quy định cụ thể hành vi kiểm soát tài sản, thu nhập của thành viên gia đình nhằm tạo ra tình trạng lệ thuộc về vật chất, tinh thần hoặc các mặt khác. Quy định này cũng bao gồm việc cưỡng ép thành viên đóng góp tài chính quá khả năng của họ.
Trong một trường hợp được luật sư Nguyễn Thị Thúy Hường phân tích, người vợ xem mình là người giữ tiền trong gia đình khiến chồng gần như không có tiền để đáp ứng những nhu cầu chính đáng. Ngay cả những khoản như tiền mua quà cho cha mẹ hay các chi phí sinh hoạt hợp lý cũng có thể bị từ chối, khiến người chồng rơi vào cảm giác bị lệ thuộc.
Những kiểu bạo lực tinh thần trong gia đình dễ bị bỏ qua
Một số hành vi gây tổn thương không diễn ra bằng tiếng quát mắng mà thông qua thái độ lạnh nhạt hay khiến người thân cảm thấy mình chưa đủ tốt. Chẳng hạn, đại biểu Lê Minh Nam từng đề cập tình huống vợ hoặc chồng về nhà không nói chuyện, trong khi đại biểu Phan Thị Mỹ Dung nhắc đến việc khen người hàng xóm để tạo sự tổn thương cho bạn đời.
Việc so sánh cũng có thể xuất hiện trong quan hệ cha mẹ - con cái. Từ góc nhìn pháp luật, hành vi lăng mạ, chì chiết hoặc cố ý xúc phạm danh dự, nhân phẩm là một trong những nhóm hành vi bạo lực gia đình được quy định. Vì vậy, việc liên tục hạ thấp một thành viên không nên được xem đơn thuần là cách “dạy bảo” hay “nói cho biết”.
Một trường hợp khác được luật sư Nguyễn Thị Thúy Hường đề cập là người vợ đăng tải công khai những bất mãn về chồng và gia đình chồng lên mạng xã hội. Khi đời sống riêng tư hoặc bí mật gia đình bị đưa ra công khai nhằm xúc phạm danh dự, nhân phẩm, hành vi này cũng nằm trong nhóm được Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 quy định.
Bạo lực tinh thần đôi khi ẩn sau những lời chì chiết, so sánh hoặc cách ứng xử tưởng như rất bình thường.
Ranh giới mong manh giữa quan tâm và kiểm soát
Trong đời sống gia đình, quan tâm đến tài chính, các mối quan hệ hay cách sử dụng thời gian của nhau là điều bình thường. Tuy nhiên, sự quan tâm dựa trên trao đổi và tôn trọng khác với việc một người phải liên tục báo cáo, xin phép hoặc chứng minh mình không làm điều gì sai.
Một dấu hiệu đáng chú ý khác là sự mất cân bằng về quyền tự quyết: một người có thể tự do kiểm tra, quyết định hoặc yêu cầu, trong khi người còn lại gần như không có quyền từ chối. Khi hành vi kiểm soát được lặp lại nhằm tạo sự lệ thuộc, cô lập hoặc gây áp lực về tinh thần, vấn đề không còn đơn thuần là cách ứng xử giữa hai vợ chồng.
Nhận diện bạo lực tinh thần trong gia đình vì thế không chỉ nằm ở việc một người có bị đánh hay không. Những câu nói, cách đối xử, sự kiểm soát đời tư hay tiền bạc nếu khiến thành viên gia đình mất dần cảm giác an toàn và quyền tự chủ cũng cần được nhìn nhận nghiêm túc, thay vì mặc định đó chỉ là chuyện riêng của mỗi nhà.
