Có những trường hợp ốm nghén không dừng lại ở cảm giác buồn nôn, mệt mỏi thông thường mà kéo dài và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của mẹ bầu. Nghiên cứu trên hơn 3.000 phụ nữ cho thấy ốm nghén nặng trong thai kỳ có nguy cơ trầm cảm sau sinh cao hơn, từ đó đặt ra yêu cầu theo dõi sức khỏe tâm thần từ sớm.
Ốm nghén nặng có liên quan đến trầm cảm sau sinh
Buồn nôn và nôn là những biểu hiện thường gặp trong thai kỳ, đặc biệt ở 3 tháng đầu rồi thường giảm dần sau đó. Tuy nhiên, một số phụ nữ phải trải qua tình trạng nôn ói nghiêm trọng, kéo dài, ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe và sinh hoạt, khiến giai đoạn mang thai trở nên khó khăn hơn.
Một nghiên cứu trên 3.061 phụ nữ mang thai tại Bệnh viện Phụ nữ và Trẻ em Vũ Hán (Trung Quốc), được theo dõi trong thai kỳ cũng như giai đoạn sau sinh từ tháng 10/2016 đến tháng 10/2019. Kết quả đã ghi nhận mối liên hệ đáng chú ý giữa tình trạng ốm nghén nặng và nguy cơ trầm cảm sau sinh.
Những phụ nữ bị buồn nôn, nôn mửa nghiêm trọng trong 3 tháng đầu có nguy cơ xuất hiện các biểu hiện trầm cảm cao hơn vào tháng thứ nhất và tháng thứ sáu sau sinh. Kết quả này không đồng nghĩa ốm nghén nặng sẽ trực tiếp gây trầm cảm sau sinh, nhưng cho thấy nhóm phụ nữ này cần được quan tâm nhiều hơn về sức khỏe tâm thần.
Ốm nghén nặng trong thai kỳ được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ trầm cảm sau sinh cao hơn.
Những dấu hiệu trầm cảm sau sinh cần lưu ý
Những ngày đầu sau sinh, người mẹ có thể trải qua nhiều thay đổi cảm xúc như dễ khóc, lo lắng, mất ngủ, cáu gắt hoặc cảm thấy bối rối trước việc chăm sóc em bé. Theo Học viện Sản phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG), các biểu hiện này có thể bắt đầu khoảng 2 - 3 ngày sau sinh và thường chỉ kéo dài trong thời gian ngắn, sau đó tâm trạng dần ổn định.
Điều đáng lưu ý là trầm cảm sau sinh không chỉ đơn thuần là vài ngày buồn bã hoặc mệt mỏi. Khi cảm giác buồn chán kéo dài, người mẹ mất hứng thú với những việc từng yêu thích, thường xuyên mệt mỏi, khó ngủ, ăn uống kém, lo âu, dễ kích động hoặc thu mình khỏi gia đình, đây có thể là những dấu hiệu cần được đánh giá chuyên môn.
Ở mức độ nặng hơn, người bệnh có thể luôn cảm thấy mình vô dụng, có lỗi, bi quan về tương lai hoặc cho rằng bản thân không đủ khả năng chăm sóc con. Đặc biệt, khi xuất hiện suy nghĩ về cái chết hoặc tự làm hại bản thân, người mẹ cần được đưa đi thăm khám và hỗ trợ y tế càng sớm càng tốt thay vì chờ các biểu hiện tự biến mất.
Trầm cảm sau sinh có thể nghiêm trọng đến mức nào?
Một trường hợp đang được điều trị tại Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai cho thấy căn bệnh này có thể diễn tiến âm thầm ngay cả khi người mẹ nhận được sự quan tâm từ gia đình. Bác sĩ Nguyễn Phương Linh cho biết một nữ sinh viên 23 tuổi đã mang thai ngoài ý muốn khi còn đang học đại học.
Trong thai kỳ, cô nghén nặng, tăng cân nhanh, thường xuyên buồn bã, dễ khóc và tự ti về ngoại hình. Sau khi sinh một bé trai nặng 3kg, sức khỏe ổn định, người mẹ trẻ những tuần đầu cảm thấy hạnh phúc và được chồng, gia đình hỗ trợ chăm sóc.
Trầm cảm sau sinh có thể diễn tiến âm thầm và trở nên nghiêm trọng nếu không được nhận biết, điều trị kịp thời.
Tuy nhiên, khoảng 5 tuần sau sinh, cô bắt đầu buồn chán, mệt mỏi, mất hứng thú với những việc trước đây từng yêu thích, hạn chế giao tiếp và ngày càng cảm thấy mình không đủ khả năng chăm sóc con. Tình trạng kéo dài nhiều tháng khiến người bệnh rơi vào cảm giác trống rỗng, bi quan và tự ti.
Khoảng 3 tuần trước khi nhập viện, cô từng ôm con đứng ngoài ban công với ý định tự tử nhưng được gia đình phát hiện và ngăn cản kịp thời. Sau đó, khi những ý nghĩ muốn chết xuất hiện thường xuyên hơn, người nhà đã đưa cô đến Viện Sức khỏe Tâm thần điều trị.
Những yếu tố khiến tâm lý phụ nữ sau sinh dễ bị tổn thương
Theo bác sĩ Chuyên khoa II Nguyễn Thị Ái Vân, Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, trầm cảm sau sinh là một rối loạn tâm thần phổ biến nhưng dễ bị bỏ qua. Bệnh thường xuất hiện trong khoảng 4 - 6 tuần đầu sau sinh nhưng có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí hơn một năm nếu không được điều trị.
Sau sinh, nồng độ estrogen và progesterone trong cơ thể giảm đột ngột, gây ảnh hưởng đến hệ thần kinh điều hòa cảm xúc. Cùng lúc đó, người mẹ phải đối mặt với việc chăm con, thiếu ngủ kéo dài, những khó khăn khi nuôi con, áp lực kinh tế hoặc mâu thuẫn gia đình. Nếu thiếu sự đồng hành từ người thân, gánh nặng tinh thần càng có thể gia tăng.
Trường hợp nữ sinh viên 23 tuổi cũng cho thấy các áp lực có thể chồng lên nhau trong cùng một giai đoạn. Từ việc mang thai ngoài ý muốn, nghén nặng, cơ thể thay đổi và tự ti về ngoại hình trong thai kỳ đến áp lực nuôi con, việc giảm rồi mất sữa sau đó, người mẹ dần hình thành cảm giác thất bại, luôn cho rằng mình có lỗi với con.
Nhiều thay đổi về hormone, thiếu ngủ và áp lực chăm con có thể ảnh hưởng đến tâm lý phụ nữ sau sinh.
Khi nào người mẹ cần được thăm khám?
Không phải mọi thay đổi cảm xúc sau sinh đều là bệnh lý, nhưng những biểu hiện kéo dài và ngày càng nặng cần được quan tâm. Nếu người mẹ thường xuyên buồn bã, mất hứng thú, khó ngủ, mệt mỏi, lo âu, dễ khóc, cáu gắt hoặc không muốn giao tiếp với người thân, gia đình nên chủ động hỏi han và khuyến khích người mẹ tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn.
Đặc biệt, cảm giác vô dụng, tội lỗi, bi quan về tương lai hoặc cho rằng bản thân không thể chăm sóc con là những dấu hiệu không nên xem nhẹ. Người mẹ có thể không tự nhận ra mình đang trầm cảm, vì vậy chồng và người thân cần chú ý đến những thay đổi kéo dài về cảm xúc, hành vi cũng như khả năng sinh hoạt.
Trầm cảm sau sinh có thể được điều trị nếu phát hiện sớm và có sự hỗ trợ phù hợp. Với những trường hợp nặng, đặc biệt khi người mẹ xuất hiện ý nghĩ tự sát hoặc làm hại bản thân, gia đình cần nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở y tế để được đánh giá và can thiệp chuyên khoa.
