Quả mắm và sức sống bền bỉ của rừng ngập mặn
Cây mắm là hình ảnh quen thuộc của các cánh rừng ngập mặn ven biển miền Bắc và miền Trung. Nơi nào có bãi bùn mềm, có thủy triều lên xuống thất thường, có nắng gắt và gió mặn quanh năm, nơi đó dễ bắt gặp những hàng mắm xanh rì, đứng lặng lẽ nhưng vững chãi. Bộ rễ nổi tua tủa khỏi mặt đất, đâm sâu vào lớp bùn đặc, giúp cây bám trụ trước sóng gió và góp phần giữ đất, chống xói mòn bờ biển.
Cây mắm non thường mọc thành cụm, càng lớn càng tách thành cây độc lập, thân thẳng, tán rộng. Cành non phủ một lớp lông mịn xám nhạt, hoa to, nở giữa nắng gió, không rực rỡ nhưng bền bỉ. Thân và lá mang vị mặn đặc trưng, như thể cây đã “uống” trọn tinh chất của biển để nuôi mình lớn lên.
Khoảng tháng 7–8 âm lịch, cây mắm bắt đầu kết quả. Quả mắm không có hình dáng cố định, có trái thuôn dài như hạnh nhân, có trái giống xoài thu nhỏ, cũng có trái phảng phất hình trái tim. Vỏ xanh hoặc nâu nhạt, phủ lông mịn, bên trong chỉ có một hạt dẹt. Điểm đặc biệt là hạt mắm có thể nảy mầm ngay khi còn trong quả hoặc trong môi trường nước – một minh chứng rõ ràng cho sức sống mạnh mẽ của loài cây này.
Từ vị đắng chát khó ăn đến món bùi béo khó quên
Không giống nhiều loại trái cây sinh ra để ăn tươi, quả mắm nếu nếm trực tiếp sẽ khiến không ít người “chùn đũa”. Vị mặn, đắng và chát rõ rệt khiến mắm từng bị xem là thứ quả “có cũng như không”, chỉ quen thuộc với người dân vùng biển. Thế nhưng, cũng như nhiều sản vật thiên nhiên khác, giá trị của quả mắm chỉ thực sự lộ diện khi được xử lý đúng cách.
Người miền biển có những bí quyết rất riêng để “thuần” vị mắm. Quả mắm già được hái về, bổ đôi, bỏ hạt, rửa sạch rồi luộc đi luộc lại nhiều lần cho nhả bớt vị mặn, đắng. Có nơi luộc cùng nước gạo hoặc tro bếp – những nguyên liệu giản dị nhưng lại giúp quả mắm trở nên mềm và dễ ăn hơn. Sau đó, mắm tiếp tục được ngâm nước sạch trong nhiều giờ trước khi đem chế biến.
Khi đã qua đủ công đoạn, quả mắm không còn gắt mà chuyển sang vị bùi, mềm, hơi ngăm ngăm rất riêng. Đó là thứ vị không ngọt, không béo theo kiểu quen thuộc, nhưng lại gợi cảm giác “đậm”, ăn chậm mới thấy ngon, càng nhai càng nhận ra hơi thở của rừng ngập mặn, của bùn non và gió biển.
Mắm xào tôm – hương vị níu chân người thưởng thức
Trong các cách chế biến, mắm xào vẫn được xem là cách làm rõ vị và dễ gây thương nhớ nhất. Ở một số vùng ven biển Quảng Ninh, đặc biệt là Ngọc Vừng, quả mắm xào tôm từng là món ăn quen trong bữa cơm gia đình, nay lại trở thành “đặc sản ký ức” với nhiều người xa quê.
Món ăn này không cầu kỳ nhưng đòi hỏi sự tinh tế. Hành tỏi khô phi thơm, lạc rang giã nhỏ cho vào đảo đều, mùi thơm lan nhanh trong gian bếp. Tôm biển tươi được bóc vỏ, rút chỉ lưng, cho vào xào nhanh tay để giữ độ ngọt. Cuối cùng mới cho quả mắm đã sơ chế vào đảo trên lửa lớn chỉ vài phút. Món ăn hoàn thành nhanh, nhưng hương vị thì chậm rãi, sâu và khó quên.
Đĩa mắm xào tôm có màu đỏ cam của tôm, xanh sẫm của mắm, điểm vàng nhạt của lạc. Khi ăn, vị ngọt của tôm lan trước, tiếp đến là cái bùi béo, rồi kết lại bằng vị ngăm ngăm rất riêng của mắm. Đó là hương vị không dễ “lấy lòng” ngay lần đầu, nhưng một khi đã quen thì lại khiến người ta nhớ mãi. Ngoài xào, quả mắm còn có thể nấu canh, nhưng với nhiều người, xào cùng hải sản hoặc thịt vẫn là cách giữ trọn tinh thần món ăn vùng biển nhất.
Khi quả mắm trở thành “đặc sản chợ mạng”
Cùng với xu hướng tìm về những món ăn mang câu chuyện, mang dấu ấn bản địa, quả mắm bất ngờ được nhắc tên nhiều hơn. Trên các chợ online, sàn thương mại điện tử, quả mắm được rao bán với giá 90.000 – 120.000 đồng/kg, mức giá không hề thấp với một loại quả từng rất đỗi dân dã. Thế nhưng, vẫn có người sẵn sàng mua, không chỉ để ăn mà còn để trải nghiệm.
Với họ, quả mắm không đơn thuần là thực phẩm, mà là một lát cắt của đời sống ven biển – nơi con người học cách sống chung với mặn mòi, khắc nghiệt nhưng cũng đầy hào phóng của thiên nhiên. Giữa vô vàn món ngon được chế biến sẵn, quả mắm nhắc ta rằng có những hương vị không dành cho số đông, không dễ chiều lòng ngay từ lần đầu, nhưng càng hiểu lại càng thấy đáng quý.
Kết bài
Từ thứ quả từng bị bỏ quên nơi rừng ngập mặn, quả mắm hôm nay bước lên chợ mạng với cái tên “đặc sản lạ”, mang theo cả câu chuyện về sức sống, về sự tinh tế của người miền biển. Có lẽ, chính sự mộc mạc, khó chiều và đầy ký ức ấy đã khiến quả mắm trở nên đắt giá hơn bao giờ hết – không chỉ bởi giá tiền, mà bởi cảm giác rất riêng mà nó để lại trong lòng người thưởng thức.
