Có những cậu bé từ nhỏ đã khá tự tin, dám nói lên suy nghĩ và không quá sợ mắc sai lầm. Cũng có em luôn dè dặt, sợ làm người khác thất vọng hoặc rất khó đưa ra quyết định nếu không có người lớn chỉ dẫn.
Tất nhiên, không thể nhìn vào cách nuôi dạy để dự đoán chính xác một đứa trẻ sau này sẽ trở thành người như thế nào. Tính cách còn chịu ảnh hưởng của khí chất bẩm sinh, môi trường học tập, bạn bè và nhiều trải nghiệm khác. Tuy vậy, gia đình vẫn là môi trường đầu tiên giúp trẻ học cách hiểu bản thân và kết nối với người khác.
1. Sự ổn định trong tình yêu thương giúp trẻ cảm thấy an toàn
Một cậu bé cần biết rằng mình có thể tìm đến mẹ khi buồn, sợ hãi hoặc gặp khó khăn.
Điều này không có nghĩa mẹ phải đáp ứng mọi yêu cầu của con. Quan trọng hơn là phản ứng của người lớn có tương đối ổn định hay không. Khi con mắc lỗi, mẹ có thể nghiêm khắc nhưng vẫn cho con biết hành vi đó có thể sửa chữa. Khi con buồn, mẹ có thể lắng nghe thay vì lập tức gạt cảm xúc của con sang một bên.
Trong tâm lý học phát triển, lý thuyết gắn bó của John Bowlby và Mary Ainsworth nhấn mạnh vai trò của những trải nghiệm với người chăm sóc trong quá trình hình thành cảm giác an toàn và cách con người xây dựng các mối quan hệ.
Một đứa trẻ thường xuyên nhận được sự phản hồi phù hợp có cơ hội học được rằng người khác có thể đáng tin cậy và bản thân mình xứng đáng được quan tâm.
Ngược lại, nếu trẻ thường xuyên phải đoán xem hôm nay người lớn sẽ yêu thương hay lạnh nhạt, em có thể trở nên nhạy cảm hơn với dấu hiệu bị từ chối hoặc luôn tìm kiếm sự xác nhận từ người khác.
Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là cha mẹ yêu con nhiều đến đâu mà còn là tình yêu ấy được thể hiện có nhất quán hay không.
2. Làm mọi việc thay con có thể khiến trẻ thiếu cơ hội tự chủ
Nhiều bà mẹ có thói quen quyết định thay con vì muốn bảo vệ con khỏi những lựa chọn sai.
Mẹ chọn quần áo, chọn hoạt động, quyết định con nên chơi với ai, học môn gì, thậm chí định hướng cả những việc mà trẻ hoàn toàn có thể tự lựa chọn.
Khi còn nhỏ, trẻ đương nhiên cần người lớn hướng dẫn. Nhưng theo thời gian, con cũng cần được trao những quyền quyết định phù hợp với độ tuổi.
Chẳng hạn, thay vì nói “Mẹ chọn cho con rồi”, cha mẹ có thể đưa ra hai hoặc ba lựa chọn an toàn và hỏi con muốn phương án nào. Nếu con chọn sai, người lớn có thể cùng con phân tích nguyên nhân thay vì lập tức làm lại mọi thứ.
Từ những quyết định rất nhỏ như chọn sách để đọc, sắp xếp góc học tập hay lựa chọn một hoạt động cuối tuần, trẻ dần học được cách cân nhắc và chịu trách nhiệm.
Một cậu bé từng mắc sai lầm không nhất thiết là một đứa trẻ thiếu năng lực. Em đang có cơ hội luyện tập khả năng giải quyết vấn đề.
3. Cách mẹ nói về con có thể trở thành cách con nhìn chính mình
Một đứa trẻ thường xuyên nghe “Con làm được, thử lại đi” sẽ nhận được thông điệp khác với một đứa trẻ liên tục nghe “Con chẳng làm được việc gì”.
Những lời nói của cha mẹ không phải nguyên nhân duy nhất quyết định lòng tự trọng của trẻ, nhưng chúng có thể trở thành một phần trong cách trẻ xây dựng hình ảnh về bản thân.
Trong tâm lý học, Heinz Kohut từng đề cập đến vai trò của sự phản chiếu trong quá trình hình thành cảm nhận về chính mình. Trẻ cần được người chăm sóc nhìn nhận và phản hồi để dần hiểu rằng cảm xúc, nỗ lực và sự tồn tại của mình có giá trị.
Điều này không đồng nghĩa cha mẹ phải khen con mọi lúc.
Khi con làm sai, hãy tập trung vào hành vi thay vì gắn nhãn con người. “Bài này con làm chưa đúng, mình cùng xem lại” sẽ khác với “Con lúc nào cũng học hành cẩu thả”.
Tương tự, “Việc con vừa làm khiến em buồn, con cần xin lỗi” sẽ giúp trẻ hiểu trách nhiệm với hành vi rõ hơn so với việc gọi con là “đứa ích kỷ”.
Trẻ cần biết mình có thể mắc lỗi mà không vì thế trở thành một người “tồi”.
4. Đừng bắt con trai phải lúc nào cũng mạnh mẽ
“Con trai thì không được khóc”, “Có thế mà cũng sợ”, “Đàn ông phải mạnh mẽ” là những câu nhiều đứa trẻ từng nghe.
Nhưng một cậu bé cũng có quyền buồn, sợ hãi, thất vọng hoặc tổn thương.
Điều trẻ cần học không phải là che giấu cảm xúc mà là nhận diện và điều chỉnh chúng. Khi con khóc vì thua một trận bóng, mẹ có thể nói: “Mẹ biết con đang thất vọng vì rất muốn thắng”. Sau đó, khi con bình tĩnh hơn, hai mẹ con có thể cùng nói về cách xử lý tình huống.
Công nhận cảm xúc không đồng nghĩa với việc chấp nhận mọi hành vi. Con được phép tức giận nhưng không được đánh người khác. Con được phép buồn nhưng vẫn cần hoàn thành trách nhiệm phù hợp.
Đây cũng là cách giúp một cậu bé hiểu rằng mạnh mẽ không có nghĩa là không bao giờ yếu lòng. Mạnh mẽ còn là khả năng nhận biết cảm xúc, tìm kiếm sự giúp đỡ và đứng dậy sau một lần thất bại.
Một người mẹ không cần hoàn hảo để nuôi dạy một đứa trẻ khỏe mạnh về cảm xúc
Không có cha mẹ nào lúc nào cũng kiên nhẫn. Sẽ có những ngày mẹ mệt mỏi, nóng giận hoặc phản ứng chưa phù hợp với con.
Điều đáng kể hơn là sau những khoảnh khắc ấy, người lớn có thể sửa chữa mối quan hệ hay không.
Một lời xin lỗi từ mẹ không khiến cha mẹ mất đi uy nghiêm. Ngược lại, nó cho trẻ thấy rằng người lớn cũng có thể mắc lỗi và có trách nhiệm với lời nói, hành động của mình.
Một cậu bé cần được yêu thương nhưng cũng cần giới hạn. Cần được bảo vệ nhưng cũng cần không gian để tự lập. Cần được khen ngợi nhưng đồng thời phải học cách chấp nhận thất bại.
Không ai có thể dự đoán chính xác tương lai của một đứa trẻ chỉ từ cách mẹ đối xử với con hôm nay. Nhưng những trải nghiệm lặp lại trong gia đình chắc chắn là một phần trong quá trình trẻ học cách nhìn nhận bản thân và thế giới xung quanh.
Vì thế, thay vì chỉ hỏi một cậu bé sau này có thành công hay không, người lớn có thể đặt một câu hỏi khác: Em đang học được điều gì về chính mình từ cách những người yêu thương em đối xử với em mỗi ngày?
Nếu câu trả lời là “Mình có giá trị, mình được lắng nghe, mình có thể tự lựa chọn và nếu mắc lỗi thì vẫn có cơ hội sửa chữa”, đó có thể là một nền tảng đáng quý để trẻ bước vào những năm tháng trưởng thành.
