Câu tục ngữ "Đông ăn củ cải, hạ ăn gừng" (được bắt nguồn từ kinh nghiệm y học cổ truyền Trung Hoa) nghe qua có vẻ rất ngược đời. Theo lẽ thông thường, mùa đông lạnh giá người ta phải ăn đồ có tính ấm nóng (như gừng) để sưởi ấm cơ thể, còn mùa hè nóng nực thì phải ăn đồ thanh mát (như củ cải) để giải nhiệt.
Tuy nhiên, các bậc cổ nhân không hề nhầm lẫn. Đằng sau lời khuyên nghịch lý này là một triết lý dưỡng sinh cực kỳ sâu sắc và khoa học, dựa trên sự vận hành của Dương khí bên trong cơ thể theo từng mùa.
1. Tại sao "Hạ ăn gừng"? (Mùa hè ăn gừng)
Mùa hè bên ngoài trời nắng nóng hầm hập, nhưng theo quy luật của y học cổ truyền: "Dương khí xuất ngoại, âm hàn nội phục". Nghĩa là vào mùa hè, toàn bộ phần khí nóng (dương khí) của cơ thể đều dồn ra ngoài bề mặt da để bài tiết mồ hôi, giải nhiệt. Hệ quả là phần bên trong cơ thể, đặc biệt là hệ tiêu hóa (tỳ vị) lại bị trống rỗng và nhiễm lạnh.
Bên cạnh đó, vào mùa hè chúng ta lại có xu hướng nạp rất nhiều đồ lạnh như: uống nước đá, ăn kem, ăn dưa hấu, ngồi điều hòa mát lạnh... Những thói quen này càng làm cho tỳ vị vốn đã lạnh lại càng lạnh hơn, dễ dẫn đến các triệu chứng như đầy bụng, tiêu chảy, chán ăn, người mệt mỏi.
Tác dụng của gừng vào mùa hè: Gừng có tính ấm, vị cay. Ăn gừng vào mùa hè giúp làm ấm tỳ vị (dạ dày, ruột), bù đắp lại lượng dương khí bị thiếu hụt bên trong, kích thích tiêu hóa và tiêu diệt các vi khuẩn đường ruột do thức ăn mùa hè dễ ôi thiu. Ngoài ra, gừng còn giúp cơ thể ra mồ hôi một cách lành mạnh, giải bớt cái nóng oi bức bên ngoài.
2. Tại sao "Đông ăn củ cải"? (Mùa đông ăn củ cải)
Ngược lại với mùa hè, vào mùa đông thời tiết bên ngoài lạnh giá, cơ thể chúng ta sẽ tự động thu hẹp các lỗ chân lông và mạch máu ngoại vi để giữ nhiệt. Lúc này: "Dương khí nội uất" – toàn bộ nhiệt lượng và dương khí của cơ thể đều rút hết vào bên trong lục phủ ngũ tạng để sưởi ấm.
Khi dương khí bị tích tụ quá nhiều ở bên trong mà không được giải tỏa, cơ thể sẽ sinh ra hiện tượng "nội nhiệt" (nóng trong). Thêm vào đó, mùa đông chúng ta thường ăn nhiều thịt thà, đồ bổ, đồ chiên nướng có nhiều năng lượng. Việc này khiến dạ dày dễ bị quá tải, tích tụ thực tích, sinh ra đờm nhiệt, gây khô miệng, rát họng, táo bón.
Tác dụng của củ cải vào mùa đông: Người xưa ví củ cải trắng là "nhân sâm mùa đông". Củ cải trắng có tính mát, vị cay ngọt, có tác dụng thanh nhiệt, dưỡng âm, hóa đờm, tiêu thực, hạ khí. Ăn củ cải vào mùa đông sẽ giúp điều hòa lượng nhiệt dư thừa đang bị ứ đọng trong cơ thể, giúp tiêu hóa tốt các món thịt mỡ nặng bụng, thông khí và phòng ngừa các bệnh về đường hô hấp (ho, viêm họng do nội nhiệt).
3. Bài học dưỡng sinh cho người hiện đại
Lời dạy của người xưa thực chất tuân theo nguyên lý "Nhân pháp địa, địa pháp thiên" (Con người sống phải hòa hợp với tự nhiên). Để áp dụng lời khuyên này một cách thông minh trong cuộc sống hiện đại, bạn có thể lưu ý:
-
Vào mùa hè: Hãy uống một ly trà gừng ấm vào buổi sáng (tránh uống buổi tối). Hoặc khi nấu các món ăn có tính hàn (như rau cải, cá, hải sản, thịt vịt), đừng quên cho thêm vài lát gừng để cân bằng lại tính chất của món ăn.
-
Vào mùa đông: Nên bổ sung củ cải trắng vào thực đơn, đặc biệt là đem hầm chung với các loại thịt (thịt bò, thịt cừu, thịt lợn). Củ cải sẽ giúp món thịt bớt ngấy, dễ tiêu và ngăn ngừa tình trạng nóng trong người.
Tóm lại, "đông ăn củ cải, hạ ăn gừng" là cách mượn tính chất của thực phẩm để điều hòa lại sự mất cân bằng âm dương của cơ thể do thời tiết gây ra. Một bí quyết chữa bệnh không tốn một xu, thuận theo tự nhiên mà hiệu quả lại vô cùng bền vững!
