"Con một thường ích kỷ", "không biết chia sẻ", "lớn lên sẽ cô đơn"... là những nhận xét không ít gia đình từng nghe khi chỉ có một con. Thậm chí, một số cha mẹ còn lo lắng rằng việc không có anh chị em sẽ khiến con thiệt thòi trong quá trình hình thành tính cách.
Nhưng liệu có phải cứ là con một thì trẻ sẽ dễ gặp những vấn đề này?
Các công trình nghiên cứu tâm lý học trong nhiều thập kỷ cho thấy câu trả lời không đơn giản như định kiến lâu nay.
Định kiến về con một đã tồn tại hơn 100 năm
Quan niệm con một dễ ích kỷ, hư hỏng không phải mới xuất hiện. Một trong những nguồn gốc nổi tiếng của định kiến này bắt đầu từ năm 1907, khi nhà tâm lý học người Mỹ Granville Stanley Hall đưa ra nhận xét rất tiêu cực về trẻ là con một.
Những quan điểm như vậy sau đó được nhắc đi nhắc lại trong thời gian dài, dần khiến nhiều người mặc nhiên tin rằng việc không có anh chị em sẽ ảnh hưởng xấu đến trẻ.
Tuy nhiên, khi các nhà nghiên cứu bắt đầu kiểm chứng bằng dữ liệu, bức tranh lại không giống những gì xã hội vẫn tưởng.
Năm 1986, hai nhà tâm lý học Toni Falbo và Denise Polit tại Đại học Texas ở Austin công bố một phân tích tổng hợp dựa trên 141 nghiên cứu về trẻ con một được thực hiện trong nhiều thập kỷ.
Kết quả đáng chú ý: xét về tính cách, trẻ con một nhìn chung không khác biệt đáng kể so với những trẻ có anh chị em.
Các nhà nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng thuyết phục cho thấy con một ích kỷ hơn, kém hòa đồng hơn hay khó thích nghi với môi trường xã hội hơn.
Một số khác biệt được ghi nhận lại nghiêng về những mặt tích cực, chẳng hạn trẻ con một có xu hướng đạt thành tích học tập và động lực thành tích cao hơn một chút, đồng thời có mối quan hệ gần gũi với cha mẹ hơn.
Điều này không có nghĩa mọi trẻ con một đều có những đặc điểm trên, mà cho thấy việc là con một tự nó không phải yếu tố quyết định tính cách của trẻ.
Có anh chị em không đồng nghĩa với việc trẻ sẽ bớt cô đơn
Một trong những lo lắng phổ biến nhất của cha mẹ chỉ có một con là: "Sau này con có cô đơn không?"
Suy nghĩ này khá dễ hiểu. Nhiều người cho rằng anh chị em là những người bạn đồng hành tự nhiên nhất của trẻ trong gia đình. Khi không có anh chị em, trẻ có thể thiếu người chơi cùng, chia sẻ chuyện trường lớp hoặc tâm sự khi lớn lên.
Thế nhưng, nghiên cứu lại cho thấy mối quan hệ giữa số lượng anh chị em và cảm giác cô đơn phức tạp hơn nhiều.
Một nghiên cứu được thực hiện tại Trung Quốc, nơi từng tồn tại chính sách một con trong thời gian dài và định kiến về "con một cô đơn" khá phổ biến, đã kiểm tra trực tiếp vấn đề này.
Kết quả gây bất ngờ: những người có anh chị em thậm chí báo cáo mức độ cô đơn cao hơn so với những người là con một.
Điều này cho thấy có anh chị em không phải "tấm vé bảo đảm" để một đứa trẻ luôn cảm thấy được kết nối.
Một người có thể sống trong gia đình đông con nhưng vẫn cảm thấy không được thấu hiểu. Ngược lại, một đứa trẻ là con một hoàn toàn có thể có bạn bè thân thiết, các mối quan hệ lành mạnh và đời sống xã hội phong phú.
Sự cô đơn của trẻ vì thế không thể chỉ được giải thích bằng việc trẻ có hay không có anh chị em.
Điều quan trọng hơn số lượng con là cách cha mẹ nuôi dạy
Một nghiên cứu năm 2019 trên dữ liệu của hơn 20.000 người trưởng thành tại New Zealand cũng cho thấy sự khác biệt về tính cách giữa người con một và những người có anh chị em là rất nhỏ.
Một số nghiên cứu khác khi xem xét trực tiếp đặc điểm ái kỷ cũng không tìm thấy bằng chứng cho thấy con một có xu hướng ái kỷ cao hơn những người có anh chị em.
Những kết quả này gợi ra một điều đáng suy nghĩ: đừng vội quy tính cách của một đứa trẻ cho việc em bé đó có anh chị em hay không.
Một đứa trẻ có biết chia sẻ, quan tâm đến người khác hay không còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố trong quá trình lớn lên.
Cha mẹ có thể giúp con phát triển khả năng đồng cảm bằng những việc rất đời thường: dạy con biết chờ đến lượt, tôn trọng cảm xúc của người khác, cùng con giải quyết mâu thuẫn, khuyến khích con giúp đỡ người xung quanh và tạo cơ hội để con giao tiếp với bạn bè.
Đặc biệt với trẻ con một, cha mẹ không nhất thiết phải cố gắng "bù đắp" bằng cách đáp ứng mọi yêu cầu của con. Việc trẻ được yêu thương nhiều không đồng nghĩa với việc trẻ phải luôn được chiều theo ý muốn.
Ngược lại, trẻ vẫn cần được hướng dẫn về giới hạn, trách nhiệm và cách quan tâm đến người khác.
Con một không thiệt thòi nếu được tạo môi trường phù hợp
Điều quan trọng mà các nghiên cứu này gợi ra không phải là "con một tốt hơn" hay "có anh chị em tốt hơn".
Mỗi hoàn cảnh gia đình đều có những thuận lợi và thử thách riêng.
Trẻ có anh chị em có thể học được nhiều kỹ năng xã hội thông qua những va chạm hàng ngày trong gia đình. Trong khi đó, trẻ con một có thể có nhiều thời gian tương tác với cha mẹ và được đầu tư nhiều hơn cho việc học tập hoặc các hoạt động cá nhân.
Nhưng những lợi thế này không phải lúc nào cũng tự động xuất hiện.
Với trẻ con một, cha mẹ có thể chủ động tạo thêm cơ hội để con giao tiếp với bạn bè, họ hàng và cộng đồng. Những buổi chơi cùng bạn, hoạt động nhóm, thể thao, câu lạc bộ hoặc đơn giản là những trải nghiệm chung với trẻ khác đều có thể giúp con học cách hợp tác, chia sẻ và giải quyết bất đồng.
Quan trọng hơn cả, cha mẹ không nên thường xuyên nói với con rằng: "Vì con là con một nên..."
Bởi khi một định kiến được lặp lại đủ nhiều, chính đứa trẻ có thể bắt đầu tin rằng mình khác biệt hoặc có vấn đề chỉ vì không có anh chị em.
Suy cho cùng, một đứa trẻ lớn lên thế nào không được quyết định chỉ bởi việc trong nhà có bao nhiêu người con. Tình yêu thương, cách giáo dục, cơ hội giao tiếp và môi trường sống mới là những yếu tố cha mẹ có thể chủ động tạo ra cho con.
Vì vậy, nếu gia đình chỉ có một con, cha mẹ không cần quá lo lắng rằng con chắc chắn sẽ ích kỷ hay cô đơn. Thay vì cố tìm một người em để "sửa" tính cách cho con, điều thiết thực hơn là giúp trẻ có một tuổi thơ đủ yêu thương, nhưng cũng đủ trải nghiệm để học cách sẻ chia và trưởng thành.
