1. Đứa trẻ có cái đầu luôn “chạy hết công suất”
Có một kiểu trẻ khiến cha mẹ rất quen với cảnh: Đã đến giờ đi ngủ nhưng con vẫn tỉnh như sáo.
Ban ngày, con có thể chạy nhảy, chơi đùa, khám phá đủ thứ. Đến tối, khi bố mẹ đã bắt đầu ngáp ngủ, con vẫn liên tục đặt câu hỏi: “Tại sao mặt trăng đi theo mình?”, “Ngày mai con có được chơi không?”, “Mẹ kể tiếp chuyện lúc sáng đi”… Vừa nằm xuống, con lại nhớ ra một chuyện muốn kể.
Nhiều cha mẹ sốt ruột cho rằng con quá hiếu động hoặc ban ngày chưa chơi đủ. Nhưng với trẻ nhỏ, việc não bộ liên tục tiếp nhận và xử lý thông tin cũng có thể khiến trẻ khó chuyển từ trạng thái hưng phấn sang nghỉ ngơi.
Những năm đầu đời là giai đoạn não bộ phát triển nhanh. Trẻ liên tục học hỏi thông qua việc quan sát, nghe, chạm, đặt câu hỏi và thử nghiệm. Mỗi trải nghiệm mới đều có thể trở thành một thông tin mà trẻ muốn khám phá thêm.
Điều đáng chú ý là khả năng tự kiểm soát của trẻ không phát triển cùng tốc độ với khả năng tiếp nhận thông tin. Một đứa trẻ có thể hiểu rằng “đã đến giờ ngủ”, nhưng chưa chắc đã đủ khả năng tự khiến bản thân ngừng suy nghĩ, ngừng trò chuyện và thư giãn.
Vì vậy, thay vì liên tục quát: “Ngủ ngay đi!”, cha mẹ có thể giúp con tạo ra một “chiếc cầu” từ thời gian vui chơi sang thời gian nghỉ ngơi.
Chẳng hạn, khoảng 30-60 phút trước khi ngủ, gia đình có thể duy trì một chuỗi hoạt động quen thuộc: tắm rửa, thay đồ ngủ, giảm ánh sáng, cất đồ chơi rồi đọc một câu chuyện ngắn.
Quan trọng nhất là duy trì trình tự tương đối ổn định. Khi những tín hiệu này lặp lại mỗi tối, trẻ sẽ dần hình thành thói quen nhận biết rằng đây là thời điểm cần chậm lại.
Nếu con vẫn muốn kể chuyện, cha mẹ không nhất thiết phải gạt đi ngay. Có thể nói: “Con kể mẹ nghe một chuyện cuối cùng nhé, sau đó mình đi ngủ.” Cách này vừa đáp ứng nhu cầu được chia sẻ của trẻ, vừa giúp con học cách kết thúc một hoạt động.
Đứa trẻ luôn tò mò, đặt nhiều câu hỏi và khó “tắt” đầu óc không nhất thiết là một đứa trẻ khó bảo. Điều quan trọng là cha mẹ cần giúp con biến sự tò mò ấy thành khả năng tập trung, khám phá và học hỏi, đồng thời từng bước rèn luyện kỹ năng tự điều chỉnh.
2. Đứa trẻ cảm nhận mọi thứ quá mãnh liệt
Một kiểu trẻ khác cũng thường khiến cha mẹ “đau đầu” là những đứa trẻ có phản ứng cảm xúc rất mạnh.
Một chiếc áo mới có đường may hơi cộm cũng khiến con khó chịu. Một món đồ chơi bị hỏng có thể khiến con buồn rất lâu. Mẹ chỉ vô tình nói một câu hơi nghiêm giọng, con đã cảm thấy tủi thân và bật khóc.
Với người lớn, những chuyện này đôi khi rất nhỏ. Nhưng cảm giác mà trẻ trải nghiệm có thể hoàn toàn khác.
Trẻ nhỏ vẫn đang học cách nhận diện và điều chỉnh cảm xúc. Khi thất vọng, tức giận, sợ hãi hoặc buồn bã, trẻ có thể chưa biết phải làm gì với cảm xúc đó. Vì vậy, thay vì bình tĩnh giải quyết như người lớn, con dễ khóc, la hét hoặc phản ứng dữ dội.
Đây cũng là lý do câu nói “Có thế mà cũng khóc!” thường không giúp tình hình tốt hơn.
Khi cảm xúc đang lên cao, trẻ rất khó tiếp nhận những lời giảng giải dài dòng. Điều con cần trước tiên là được người lớn giúp xác định điều gì đang xảy ra.
Ví dụ, khi con kéo cổ áo liên tục và cáu gắt, thay vì lập tức kết luận “Con lại làm nũng”, cha mẹ có thể hỏi: “Cổ áo làm con khó chịu phải không?”. Nếu đúng, hãy cùng con kiểm tra phần mác áo, đường may hoặc chất liệu.
Qua những tình huống như vậy, trẻ dần học được cách gọi tên cảm giác thay vì chỉ phản ứng bằng hành vi.
Lần sau, thay vì khóc và giật áo, con có thể nói: “Mẹ ơi, cổ áo này làm con ngứa.” Đó chính là một bước tiến quan trọng trong khả năng tự điều chỉnh.
Sự nhạy cảm cũng có thể giúp trẻ chú ý đến những tín hiệu mà người khác dễ bỏ qua. Có trẻ nhanh chóng nhận ra mẹ đang buồn, nhận thấy bạn cùng lớp không vui hoặc để ý một thay đổi nhỏ trong không khí gia đình.
Tuy nhiên, không nên vì thế mà gắn nhãn trẻ là “thông minh hơn” hay mặc định mọi biểu hiện nhạy cảm đều là dấu hiệu của năng lực đặc biệt. Mỗi đứa trẻ có một tốc độ phát triển và khí chất khác nhau. Điều cha mẹ cần quan tâm là giúp con hiểu chính mình và học cách ứng phó phù hợp.
Đừng vội gắn nhãn con là “khó nuôi”
Trẻ khó ngủ, hay đặt câu hỏi, dễ khóc hoặc phản ứng mạnh không thể chỉ dựa vào những biểu hiện đó để kết luận trẻ thông minh hơn hay có bộ não phát triển vượt trội.
Điều cha mẹ có thể làm là thay đổi cách nhìn: một hành vi gây khó chịu đôi khi đang cho chúng ta biết con chưa biết cách xử lý một nhu cầu, cảm giác hoặc lượng thông tin mà mình đang trải nghiệm.
Thay vì chỉ yêu cầu con “ngoan lên”, hãy dạy con cách chờ đợi, cách diễn đạt cảm xúc, cách chuyển từ vui chơi sang nghỉ ngơi và cách tìm giải pháp khi gặp vấn đề.
Nuôi dạy con không phải là biến một đứa trẻ nhiều cảm xúc thành một đứa trẻ không bao giờ khóc, hay biến một đứa trẻ tò mò thành người luôn ngồi yên. Điều quan trọng hơn là giúp con hiểu những gì đang diễn ra bên trong mình và từng bước học cách kiểm soát chúng.
Khi cha mẹ bớt nhìn con qua hai chữ “khó nuôi”, những khoảnh khắc tưởng như khiến mình mệt mỏi mỗi ngày có thể trở thành cơ hội để hiểu con hơn và đồng hành cùng con trưởng thành.
