Ở trường mầm non, các bé thường mặc đồng phục giống nhau, ăn cùng một thực đơn và chơi chung những món đồ chơi. Vì thế, giáo viên không dễ nhận biết hoàn cảnh của từng gia đình chỉ qua vẻ bề ngoài.
Thế nhưng sau một thời gian quan sát, giáo viên có kinh nghiệm thường nhận ra những khác biệt khá rõ trong cách trẻ ứng xử. Đó không hẳn là sự khác biệt về giàu nghèo, mà chủ yếu liên quan đến mức độ an toàn, sự tự tin và cách cha mẹ đồng hành cùng con.
Một đứa trẻ được sống trong môi trường tích cực thường có xu hướng thoải mái khám phá, dám thử và không quá sợ hãi khi mắc lỗi. Ngược lại, trẻ thường xuyên lo lắng, né tránh hoặc quá nhạy cảm trước những sai sót đôi khi đang mang theo những áp lực mà người lớn không dễ nhận thấy.
1. Cách trẻ phản ứng khi gặp điều mới lạ
Một trong những điều giáo viên mầm non dễ quan sát nhất là phản ứng của trẻ trước những thứ lần đầu nhìn thấy.
Khi lớp có một món đồ chơi mới, một hoạt động chưa từng trải nghiệm hoặc xuất hiện một người bạn mới, có trẻ lập tức tò mò tiến lại gần, đặt câu hỏi và muốn thử. Cũng có trẻ đứng từ xa quan sát rất lâu, không dám tham gia vì sợ mình làm sai hoặc bị các bạn chê cười.
Điều này không có nghĩa trẻ nhút nhát chắc chắn xuất phát từ hoàn cảnh gia đình thiếu thốn. Tính cách bẩm sinh, độ tuổi và trải nghiệm cá nhân đều có thể ảnh hưởng đến hành vi của trẻ.
Tuy nhiên, môi trường gia đình vẫn đóng vai trò quan trọng. Một đứa trẻ thường xuyên được cha mẹ khuyến khích đặt câu hỏi, tự thử sức và chấp nhận những sai sót nhỏ sẽ có nhiều cơ hội hình thành sự tự tin.
Đặc biệt, trải nghiệm dành cho trẻ không nhất thiết phải là những chuyến du lịch tốn kém. Một buổi đi công viên, ghé thư viện, cùng cha mẹ đi chợ hay chăm sóc cây trong nhà cũng có thể trở thành cơ hội để trẻ khám phá thế giới.
Điều quan trọng nằm ở việc cha mẹ có trò chuyện, giải thích và khuyến khích con quan sát hay không.
2. Trẻ bình tĩnh hay hoảng sợ khi làm hỏng đồ dùng?
Một chiếc bút màu bị gãy, món đồ chơi vô tình bị hỏng hay một cốc nước bị đổ có thể là chuyện rất nhỏ với người lớn, nhưng lại trở thành tình huống để giáo viên hiểu thêm về tâm lý của trẻ.
Có trẻ sẽ chủ động nói với cô: "Con làm hỏng rồi", sau đó chấp nhận sửa chữa hoặc tìm cách khắc phục. Nhưng cũng có trẻ lập tức giấu đồ vật, im lặng hoặc bật khóc vì quá sợ bị trách phạt.
Phản ứng này đôi khi liên quan đến cách gia đình nhìn nhận tiền bạc và lỗi lầm.
Nếu trẻ thường xuyên nghe những câu như "Làm hỏng thì lấy tiền đâu mua?", "Con có biết món này đắt thế nào không?", trẻ có thể dần hình thành tâm lý sợ hãi mỗi khi mắc lỗi.
Ngược lại, cha mẹ có thể dạy con rằng đồ dùng cần được giữ gìn vì đó là thành quả của lao động, nhưng nếu chẳng may làm hỏng thì trước hết cần thành thật và tìm cách giải quyết.
Dạy trẻ tiết kiệm không đồng nghĩa với khiến trẻ sợ hãi vật chất.
Một đứa trẻ hiểu giá trị của tiền bạc nhưng không bị ám ảnh bởi tiền sẽ dễ hình thành thái độ lành mạnh hơn với đồ dùng, việc mua sắm và cả những khác biệt về điều kiện kinh tế giữa các gia đình.
3. Sự tự nhiên khi giao tiếp với người khác
Khả năng giao tiếp cũng là một dấu hiệu đáng chú ý.
Những đứa trẻ cảm thấy an toàn thường tương đối thoải mái khi bày tỏ mong muốn, nói "không" khi không thích và tìm đến người lớn để nhờ giúp đỡ khi gặp vấn đề.
Trong khi đó, một số trẻ luôn cố gắng làm vừa lòng người khác, không dám từ chối, không dám nói ra điều mình muốn hoặc rất sợ bị bạn bè từ chối.
Điều này không có nghĩa trẻ phải trở thành người hướng ngoại mới được xem là tự tin. Một em bé ít nói vẫn có thể có cảm giác an toàn và khả năng giao tiếp tốt.
Điều đáng quan tâm hơn là trẻ có cảm thấy mình được tôn trọng hay không.
Nếu ở nhà, cha mẹ thường xuyên lắng nghe con, cho phép con bày tỏ ý kiến và không dùng việc so sánh với người khác để tạo áp lực, trẻ sẽ có nền tảng tốt hơn để giao tiếp trong môi trường tập thể.
Đừng để trẻ tự ti vì hoàn cảnh gia đình
Sự khác biệt về điều kiện kinh tế giữa các gia đình là điều khó tránh khỏi. Có bạn sở hữu nhiều đồ chơi hơn, có bạn được đi nhiều nơi hơn, cũng có bạn sử dụng những món đồ mà người khác chưa từng biết đến.
Điều quan trọng là cha mẹ không biến sự khác biệt đó thành lý do khiến trẻ cảm thấy mình kém hơn.
Những câu nói như "Nhà mình không có tiền nên không bằng nhà bạn", "Con đừng đòi hỏi, nhà mình nghèo", hay "Đồ đó không dành cho con" nếu được lặp lại thường xuyên có thể khiến trẻ hình thành cảm giác thiếu hụt.
Thay vì vậy, cha mẹ có thể giải thích đơn giản rằng mỗi gia đình có cách lựa chọn khác nhau. Gia đình mình ưu tiên những điều phù hợp với khả năng, còn việc người khác có món đồ đắt tiền hơn không quyết định giá trị của bất kỳ ai.
Điều quý giá nhất cha mẹ có thể cho con
Nuôi dạy con tốt không nhất thiết phải bắt đầu bằng những khoản đầu tư lớn.
Một cuốn sách đọc cùng con trước khi ngủ, vài phút trò chuyện sau giờ học, một lần kiên nhẫn nghe con kể chuyện hay việc cho phép trẻ tự làm một số việc phù hợp với độ tuổi đều có thể tạo ra ảnh hưởng lâu dài.
Cha mẹ cũng nên để trẻ hiểu rằng lao động chân chính nào cũng đáng trân trọng. Khi người lớn không tự ti về công việc, thu nhập hay hoàn cảnh của gia đình, trẻ cũng ít có xu hướng đánh giá bản thân dựa trên vật chất.
Cuối cùng, điều giáo viên nhìn thấy ở một đứa trẻ không phải là một "bản sao" chính xác của gia đình. Một hành vi đơn lẻ không thể dùng để kết luận về hoàn cảnh hay cách nuôi dạy của cha mẹ.
Nhưng qua nhiều tình huống lặp lại, cách trẻ khám phá, mắc lỗi, giao tiếp và đối diện với sự khác biệt có thể trở thành những dấu hiệu đáng để người lớn quan sát.
Một tuổi thơ đủ đầy không chỉ nằm ở những gì cha mẹ mua cho con, mà còn nằm ở cảm giác an toàn, được lắng nghe và được tôn trọng mà trẻ nhận được mỗi ngày.
